विषये विमुखो धीरो मनसोतीतसंग्रहम् । न शृणोति यथा शब्दं कस्यचिद्द्विजसत्तमः
तो विषयांपासून दूर, धीराने, मनाच्या पलीकडे गेला होता; त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला कोणताही आवाज ऐकू येत नव्हता.
संस्थानं तादृशं गत्वा स्थित्वा एकाग्रमानसः । ब्रह्मध्यानमयो भूत्वा सानंदमुखपंकजः
असं स्थितीला पोहोचून, एकाग्र मनाने, तो ब्रह्मध्यानात पूर्णपणे रंगून गेला; त्याच्या चेहऱ्यावर आनंद फुलला.
अश्मकाष्ठमयो भूत्वा निश्चेष्टो गिरिवत्स्थितः । स्थाणुवद्दृश्यते चासौ सुस्थिरो धर्मवत्सलः
तो दगड किंवा लाकडासारखा, हालचाल न करता, पर्वतासारखा उभा राहिला; तो स्थिर आणि धर्मावर प्रेम करणारा असा दिसत होता.
तपःक्लिष्टशरीरोति श्रद्धावाननसूयकः । एवं वर्षसहस्रैकं संजातं तस्य धीमतः
त्याचं शरीर तपाने कृश झालं, पण तो श्रद्धावान आणि द्वेषरहित राहिला; अशा प्रकारे त्या ज्ञानी माणसाचं एक हजार वर्ष गेलं.
पिपीलिकाभिर्बह्वीभिः कृतं मृद्भारसंचयम् । तस्योपरि महाकायं वल्मीकं निजमंदिरम्
अनेक मुंग्यांनी त्याच्यावर मातीचा मोठा ढिगारा केला, आणि त्यावर मोठं वाळ्मीक त्याचं घर बनलं.
वल्मीकोदरमध्यस्थो जडीभूत इवस्थितः । स एवं पिप्पलो विप्रस्तपते सुमहत्तपः
त्या वाळ्मीकाच्या मध्ये तो जणू जड झाल्यासारखा बसला; अशा प्रकारे पिप्पळ ब्राह्मणाने महान तप केला.
कृष्णसर्पैस्तु सर्वत्र वेष्टितो द्विजसत्तमः । तमुग्रतेजसं विप्रं प्रदशंति विषोल्बणाः
काळ्या सर्पांनी त्याला सर्व बाजूंनी वेढलं, आणि विषारी साप त्या तेजस्वी ब्राह्मणाला दंश करू लागले.
संप्राप्य गात्रमर्माणि विषं तस्य न भेदयेत् । तेजसा तस्य विप्रस्य नागाः शांतिमथागमन्
त्यांच्या विषाने त्याच्या शरीराला आणि मर्मस्थानी पोहोचूनही, त्याला काहीच झाले नाही; त्या ब्राह्मणाच्या तेजामुळे सगळे सर्प शांत होऊन निघून गेले.
तस्य कायात्समुद्भूता अर्चिषो दीप्ततेजसः । नानारूपाः सुबहुशो दृश्यंते च पृथक्पृथक्
त्याच्या शरीरातून तेजस्वी ज्वाळा निर्माण झाल्या, त्या अनेक रूपांत आणि भरपूर संख्येने वेगवेगळ्या दिसत होत्या.
यथा वह्नेः खरतरास्तथाविधा नरोत्तम । यथामेघोदरे सूर्यः प्रविष्टो भाति रश्मिभिः
जसा अग्नीच्या ज्वाळा तीव्र असतात, तशाच त्या होत्या, हे श्रेष्ठ पुरुषा; आणि जसा मेघाच्या पोटात सूर्य आपल्या किरणांनी चमकतो.
वल्मीकस्थस्तथाविप्रः पिप्पलो भाति तेजसा । सर्पा दशंति विप्रं तं सक्रोधा दशनैरपि
मुंगीच्या वारुळात राहणारा तो पिप्पळ ऋषी आपल्या तेजाने झळकत होता; साप रागाने त्याला दंश करत होते.
न भिंदंति च दंष्ट्राग्राच्चर्म भित्त्वा नृपोत्तम । एवं वर्षसहस्रैकं तप आचरतस्ततः
राजाधिराज, त्यांच्या धारदार दातांनी त्याची कातडी फोडता आली नाही, म्हणून तो हजार वर्षे तपश्चर्या करत राहिला.
गतं तु राजराजेंद्र मुनेस्तस्य महात्मनः । त्रिकालं साध्यमानस्य शीतवर्षातपान्वितः
राजाधिराज, त्या महात्मा ऋषीने दिवसातून तीन वेळा तप करत, थंडी, पाऊस आणि ऊन सहन करत काळ घालवला.
गतः कालो महाराज पिप्पलस्य महात्मनः । तद्वच्च वायुभक्षं तु कृतं तेन महात्मना
महामना राजन, त्या पिप्पळ ऋषीचा काळ अशाच रीतीने गेला; त्याने फक्त वायूवर जगत तपश्चर्या केली.
त्रीणि वर्षसहस्राणि गतानि तस्य तप्यतः । तस्य मूर्ध्नि ततो देवैः पुष्पवृष्टिः कृता पुरा
त्याने तीन हजार वर्षे तपश्चर्या केली; तेव्हा प्राचीन काळी देवांनी त्याच्या डोक्यावर फुलांची वृष्टी केली.
ब्रह्मज्ञोसि महाभाग धर्मज्ञोसि न संशयः । सर्वज्ञानमयोऽसि त्वं संजातः स्वेनकर्मणा
महाभागा, तू ब्रह्मज्ञान प्राप्त केले आहेस, धर्म जाणतोस, यात शंका नाही; सर्व ज्ञानाने भरलेला, स्वतःच्या कृतीने तूं असे घडला आहेस.
यं यं त्वं वांछसे कामं तं तं प्राप्स्यसि नान्यथा । सर्वकामप्रसिद्धस्त्वं स्वत एव भविष्यसि
तू ज्या ज्या इच्छा करशील, त्या त्या तुला मिळतील; सर्व इच्छा आपोआप पूर्ण होतील.
समाकर्ण्य महद्वाक्यं पिप्पलोपि महामनाः । प्रणम्य देवताः सर्वा भक्त्या नमितकंधरः
ही महान वचने ऐकून, पिप्पळ ऋषीने भक्तीभावाने सर्व देवांना वंदन केले, त्याचा मस्तक नम्रतेने खाली झुकला.
हर्षेण महताविष्टो वचनं प्रत्युवाच सः । इदं विश्वं जगत्सर्वं ममवश्यं यथा भवेत्
महान आनंदाने भरून, त्याने उत्तर दिले: 'हे संपूर्ण विश्व, हे सर्व जग माझ्या अधीन व्हावे.'
तथा कुरुध्वं देवेंद्रा विद्याधरो भवाम्यहम् । एवमुक्त्वा स मेधावी विरराम नृपोत्तम
'देवतांनो, तसेच करा; मी विद्या मिळवणारा होऊ दे.' असे म्हणून तो बुद्धिमान शांत झाला, राजाधिराज.
एवमस्त्विति ते प्रोचुर्द्विजश्रेष्ठं सुरास्तदा । दत्वा वरं महाभाग जग्मुस्तस्मै महात्मने
'तसेच होवो,' असे देवांनी त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला सांगितले आणि वर देऊन त्या महात्म्याजवळून निघून गेले.
गतेषु तेषु देवेषु पिप्पलो द्विजसत्तमः । ब्रह्मण्यं साधयेन्नित्यं विश्ववश्यं प्रचिंतयेत्
देव निघून गेल्यावर, पिप्पळ श्रेष्ठ ब्राह्मण नेहमी धर्माचरण करत राहिला आणि विश्वावर प्रभुत्व मिळवण्याचा विचार करत राहिला.
तदाप्रभृति राजेंद्र पिप्पलो द्विजसत्तमः । विद्याधरपदं लब्ध्वा कामगामी महीयते
त्या वेळेपासून, राजाधिराज, पिप्पळ श्रेष्ठ ब्राह्मण विद्या मिळवणारा झाला, इच्छेनुसार वावरू लागला आणि सर्वांनी त्याचा सन्मान केला.
एवं स पिप्पलो विप्रो विद्याधरपदं गतः । संजातो देवलोकेशः सर्वशास्त्रविशारदः
अशा रीतीने पिप्पळ ऋषीने विद्या मिळवणाऱ्याचे स्थान मिळवले, देवांमध्ये प्रमुख झाला आणि सर्व शास्त्रांचा जाणकार झाला.
एकदा तु महातेजाः पिप्पलः पर्यचिंतयत् । विश्ववश्यं भवेत्सर्वं मम दत्तो वरोत्तमः
एकदा, महान तेजस्वी पिप्पळाने विचार केला: 'सर्व काही माझ्या अधीन व्हावे, कारण मला श्रेष्ठ वर मिळाला आहे.'
तदर्थं प्रत्ययं कर्तुमुद्यतो द्विजपुंगवः । यं यं चिंतयते कर्तुं तं तं हि वशमानयेत्
त्या हेतूने, श्रेष्ठ ब्राह्मण खात्री करण्यासाठी सज्ज झाला; तो जे जे करायचे ठरवी, ते ते आपल्या अधीन करत असे.
एवं स प्रत्यये जाते मनसा पर्यकल्पयत् । द्वितीयो नास्ति वै लोके मत्समः पुरुषोत्तमः
अशी खात्री मनात येताच, त्याने विचार केला — या जगात माझ्यासारखा दुसरा कोणीच नाही, हे श्रेष्ठ पुरुषा.
सूत उवाच- एवं हि कल्पमानस्य पिप्पलस्य महात्मनः । ज्ञात्वा मानसिकं भावं सारसस्तमुवाच ह
सूतम्हणाले — पिप्पल हा महान आत्मा मनात असे विचार करत असताना, सारसाने त्याचा मनाचा भाव ओळखून त्याच्याशी बोलायला सुरुवात केली.
सरस्तीरगतो राजन्सुस्वरं व्यंजनान्वितम् । स्वनं सौष्ठवसंयुक्तमुक्तवान्पिप्पलं प्रति
राजा, त्या सरोवराच्या काठावर उभा राहून सारसाने मधुर, स्पष्ट आणि सुरेल आवाजात पिप्पलाला संबोधले.
कस्मादुद्वहसे गर्वमेवं त्वं परमात्मकम् । सर्ववश्यात्मिकीं सिद्धिं नाहं मन्ये तवैव हि
तू असा मोठेपणाचा अभिमान का बाळगतोस? स्वतःला सगळ्यात श्रेष्ठ समजतोस? सर्वांना वश करण्याची शक्ती फक्त तुझ्यातच आहे, असं मी मानत नाही.