तस्माद्वेदानधीते स पितुः शास्त्राण्यनेकशः । सर्वाचारपरो दक्षो धर्मज्ञो ज्ञानवत्सलः
म्हणून त्याने वडिलांकडून वेद आणि अनेक शास्त्रं शिकली. तो सर्व वर्तनांत पुढाकार घेत असे, कुशल, धर्माची जाण असलेला आणि ज्ञानावर प्रेम करणारा होता.
अंगसंवाहनं चक्रे गुर्वोश्च स्वयमेव सः । पादप्रक्षालनं चैव स्नानभोजनकीं क्रियाम्
त्याने स्वतः गुरूंच्या अंगांची मालिश केली, त्यांचे पाय धुतले आणि स्नान, जेवण या सर्व सेवा मनापासून केल्या.
भक्त्या चैव स्वभावेन तद्ध्याने तन्मयो भवेत् । मातापित्रोश्च राजेंद्र उपचर्यां प्रकारयेत्
आपल्या भक्तीने आणि स्वभावाने, त्या ध्यानात पूर्णपणे रंगून, तो आईवडिलांची सेवा करीत असे, हे राजन.
सूत उवाच- तद्वर्तमानकाले तु बभूव नृपसत्तम । पिप्पलो नाम वै विप्रः कश्यपस्य महात्मनः
सूतम्हणाला — त्या काळात, राजन, कश्यप या महात्म्याच्या वंशात पिप्पळ नावाचा एक ब्राह्मण होता.
तपस्तेपे निराहारो जितात्मा जितमत्सरः । दयादानदमोपेतः कामं क्रोधं विजित्य सः
त्याने उपवास करून, मन जिंकून, मत्सर सोडून, दया, दान आणि संयम याने युक्त होऊन, इच्छा व राग जिंकले.
दशारण्यगतो धीमाञ्ज्ञानशांतिपरायणः । सर्वेंद्रियाणि संयम्य तपस्तेपे महामनाः
तो दशारण्यात गेला, ज्ञाना-शांतीला वाहून घेतला, सर्व इंद्रिये आवरली आणि स्थिर मनाने कठोर तप केला.
तपःप्रभावतस्तस्य जंतवो गतविग्रहाः । वसंति सुयुगे तत्र एकोदरगता इव
त्याच्या तपाच्या प्रभावाने तिथले सर्व जीव वैर विसरून, जणू एकाच पोटी असावेत तसे, एकत्र नांदत होते.
तत्तपस्तस्य मुनयो दृष्ट्वा विस्मयमाययुः । नेदृशं केनचित्तप्तं यथासौ तप्यते मुनिः
त्याचं तप पाहून सर्व ऋषी आश्चर्यचकित झाले; असं कठोर तप कोणीही केलं नव्हतं, जसं त्या ऋषीने केलं.
देवाश्च इंद्रप्रमुखाः परं विस्मयमाययुः । अहो अस्य तपस्तीव्रं शमश्चेंद्रियसंयमः
इंद्रासह सर्व देवताही फारच अचंबित झाल्या — 'अहो, याचं तप किती तीव्र! किती शांत आणि इंद्रियसंयमी आहे!'
निर्विकारो निरुद्वेगः कामक्रोधविवर्जितः । शीतवातातपसहो धराधर इवस्थितः
तो बदलत नव्हता, अस्वस्थ नव्हता, इच्छा व राग यापासून मुक्त होता, थंडी, वारा, ऊन सहन करून, पर्वतासारखा स्थिर उभा होता.
विषये विमुखो धीरो मनसोतीतसंग्रहम् । न शृणोति यथा शब्दं कस्यचिद्द्विजसत्तमः
तो विषयांपासून दूर, धीराने, मनाच्या पलीकडे गेला होता; त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला कोणताही आवाज ऐकू येत नव्हता.
संस्थानं तादृशं गत्वा स्थित्वा एकाग्रमानसः । ब्रह्मध्यानमयो भूत्वा सानंदमुखपंकजः
असं स्थितीला पोहोचून, एकाग्र मनाने, तो ब्रह्मध्यानात पूर्णपणे रंगून गेला; त्याच्या चेहऱ्यावर आनंद फुलला.
अश्मकाष्ठमयो भूत्वा निश्चेष्टो गिरिवत्स्थितः । स्थाणुवद्दृश्यते चासौ सुस्थिरो धर्मवत्सलः
तो दगड किंवा लाकडासारखा, हालचाल न करता, पर्वतासारखा उभा राहिला; तो स्थिर आणि धर्मावर प्रेम करणारा असा दिसत होता.
तपःक्लिष्टशरीरोति श्रद्धावाननसूयकः । एवं वर्षसहस्रैकं संजातं तस्य धीमतः
त्याचं शरीर तपाने कृश झालं, पण तो श्रद्धावान आणि द्वेषरहित राहिला; अशा प्रकारे त्या ज्ञानी माणसाचं एक हजार वर्ष गेलं.
पिपीलिकाभिर्बह्वीभिः कृतं मृद्भारसंचयम् । तस्योपरि महाकायं वल्मीकं निजमंदिरम्
अनेक मुंग्यांनी त्याच्यावर मातीचा मोठा ढिगारा केला, आणि त्यावर मोठं वाळ्मीक त्याचं घर बनलं.
वल्मीकोदरमध्यस्थो जडीभूत इवस्थितः । स एवं पिप्पलो विप्रस्तपते सुमहत्तपः
त्या वाळ्मीकाच्या मध्ये तो जणू जड झाल्यासारखा बसला; अशा प्रकारे पिप्पळ ब्राह्मणाने महान तप केला.
कृष्णसर्पैस्तु सर्वत्र वेष्टितो द्विजसत्तमः । तमुग्रतेजसं विप्रं प्रदशंति विषोल्बणाः
काळ्या सर्पांनी त्याला सर्व बाजूंनी वेढलं, आणि विषारी साप त्या तेजस्वी ब्राह्मणाला दंश करू लागले.
संप्राप्य गात्रमर्माणि विषं तस्य न भेदयेत् । तेजसा तस्य विप्रस्य नागाः शांतिमथागमन्
त्यांच्या विषाने त्याच्या शरीराला आणि मर्मस्थानी पोहोचूनही, त्याला काहीच झाले नाही; त्या ब्राह्मणाच्या तेजामुळे सगळे सर्प शांत होऊन निघून गेले.
तस्य कायात्समुद्भूता अर्चिषो दीप्ततेजसः । नानारूपाः सुबहुशो दृश्यंते च पृथक्पृथक्
त्याच्या शरीरातून तेजस्वी ज्वाळा निर्माण झाल्या, त्या अनेक रूपांत आणि भरपूर संख्येने वेगवेगळ्या दिसत होत्या.
यथा वह्नेः खरतरास्तथाविधा नरोत्तम । यथामेघोदरे सूर्यः प्रविष्टो भाति रश्मिभिः
जसा अग्नीच्या ज्वाळा तीव्र असतात, तशाच त्या होत्या, हे श्रेष्ठ पुरुषा; आणि जसा मेघाच्या पोटात सूर्य आपल्या किरणांनी चमकतो.
वल्मीकस्थस्तथाविप्रः पिप्पलो भाति तेजसा । सर्पा दशंति विप्रं तं सक्रोधा दशनैरपि
मुंगीच्या वारुळात राहणारा तो पिप्पळ ऋषी आपल्या तेजाने झळकत होता; साप रागाने त्याला दंश करत होते.
न भिंदंति च दंष्ट्राग्राच्चर्म भित्त्वा नृपोत्तम । एवं वर्षसहस्रैकं तप आचरतस्ततः
राजाधिराज, त्यांच्या धारदार दातांनी त्याची कातडी फोडता आली नाही, म्हणून तो हजार वर्षे तपश्चर्या करत राहिला.
गतं तु राजराजेंद्र मुनेस्तस्य महात्मनः । त्रिकालं साध्यमानस्य शीतवर्षातपान्वितः
राजाधिराज, त्या महात्मा ऋषीने दिवसातून तीन वेळा तप करत, थंडी, पाऊस आणि ऊन सहन करत काळ घालवला.
गतः कालो महाराज पिप्पलस्य महात्मनः । तद्वच्च वायुभक्षं तु कृतं तेन महात्मना
महामना राजन, त्या पिप्पळ ऋषीचा काळ अशाच रीतीने गेला; त्याने फक्त वायूवर जगत तपश्चर्या केली.
त्रीणि वर्षसहस्राणि गतानि तस्य तप्यतः । तस्य मूर्ध्नि ततो देवैः पुष्पवृष्टिः कृता पुरा
त्याने तीन हजार वर्षे तपश्चर्या केली; तेव्हा प्राचीन काळी देवांनी त्याच्या डोक्यावर फुलांची वृष्टी केली.
ब्रह्मज्ञोसि महाभाग धर्मज्ञोसि न संशयः । सर्वज्ञानमयोऽसि त्वं संजातः स्वेनकर्मणा
महाभागा, तू ब्रह्मज्ञान प्राप्त केले आहेस, धर्म जाणतोस, यात शंका नाही; सर्व ज्ञानाने भरलेला, स्वतःच्या कृतीने तूं असे घडला आहेस.
यं यं त्वं वांछसे कामं तं तं प्राप्स्यसि नान्यथा । सर्वकामप्रसिद्धस्त्वं स्वत एव भविष्यसि
तू ज्या ज्या इच्छा करशील, त्या त्या तुला मिळतील; सर्व इच्छा आपोआप पूर्ण होतील.
समाकर्ण्य महद्वाक्यं पिप्पलोपि महामनाः । प्रणम्य देवताः सर्वा भक्त्या नमितकंधरः
ही महान वचने ऐकून, पिप्पळ ऋषीने भक्तीभावाने सर्व देवांना वंदन केले, त्याचा मस्तक नम्रतेने खाली झुकला.
हर्षेण महताविष्टो वचनं प्रत्युवाच सः । इदं विश्वं जगत्सर्वं ममवश्यं यथा भवेत्
महान आनंदाने भरून, त्याने उत्तर दिले: 'हे संपूर्ण विश्व, हे सर्व जग माझ्या अधीन व्हावे.'
तथा कुरुध्वं देवेंद्रा विद्याधरो भवाम्यहम् । एवमुक्त्वा स मेधावी विरराम नृपोत्तम
'देवतांनो, तसेच करा; मी विद्या मिळवणारा होऊ दे.' असे म्हणून तो बुद्धिमान शांत झाला, राजाधिराज.