तावत्प्रत्यक्षरूपेण बद्ध्वा तस्य पितामहान् । पुरतस्तस्य संब्रूते नहि ते पुण्यमुत्तमम्
तेवढ्यात त्याचे आजोबा प्रत्यक्ष रूपात त्याच्यासमोर आले, बांधलेले दिसले आणि म्हणाले – तुला अजूनही श्रेष्ठ पुण्य मिळालेलं नाही.
दिव्यरूपो महाकायः कृकलं वाक्यमब्रवीत् । तव तीर्थफलं नास्ति श्रममेव वृथा कृथाः
एक तेजस्वी, मोठ्या शरीराचा त्याचा पूर्वज कर्कलाशी बोलला – तुला या तीर्थयात्रेचं फळ मिळालं नाही; तुझा सारा परिश्रम वाया गेला.
स्वयं संतोषमाप्नोषि नहि ते पुण्यमुत्तमम् । एवं श्रुत्वा ततो वैश्यः कृकलो दुःखपीडितः
'तुला स्वतःला समाधान मिळालं असलं तरी, तुला श्रेष्ठ पुण्य मिळालेलं नाही.' हे ऐकून व्यापारी कर्कल दु:खाने भरून गेला.
भवान्कः संवदस्येवं कस्माद्बद्धाः पितामहाः । केन दोषप्रभावेण तन्मेत्वं कारणं वद
तो म्हणाला – 'तुम्ही कोण आहात, असे माझ्याशी बोलता? माझे आजोबा का बांधले गेले आहेत? कोणत्या दोषामुळे असं झालं? कृपया मला कारण सांगा.'
कस्मात्तीर्थफलं नास्ति मम यात्रा कथं नहि । सर्वमेव समाचक्ष्व यदि जानासि संस्फुटम्
'माझ्या या तीर्थयात्रेला फळ का मिळालं नाही? माझी यात्रा अपयशी का ठरली? तुम्हाला ठाऊक असेल तर सगळं स्पष्ट सांगा.'
धर्म उवाच- पूतां पुण्यतमां स्वीयां भार्यां त्यक्त्वा प्रयाति यः । तस्य पुण्यफलं सर्वं वृथा भवति नान्यथा
धर्म म्हणाले – 'जो माणूस आपली पवित्र आणि सर्वात पुण्यवान पत्नी सोडून निघून जातो, त्याचं सगळं पुण्य वाया जातं; हे कधीच बदलत नाही.'
धर्माचारपरां पुण्यां साधुव्रतपरायणाम् । पतिव्रतरतां भार्यां सुगुणां पुण्यवत्सलाम्
'धर्माचरण करणारी, पुण्यशील, चांगल्या व्रतांची निष्ठा असलेली, पतीवर नितांत प्रेम करणारी, गुणी आणि पुण्याची आवड असलेली पत्नी –'
तामेवापि परित्यज्य धर्मकार्यं प्रयाति यः । वृथा तस्य कृतः सर्वो धर्मो भवति नान्यथा
'अशी पत्नी सोडून जरी कोणी धर्मासाठी निघून गेला, तरी त्याचं सगळं धर्माचरण वाया जातं; यात शंका नाही.'
सर्वाचारपरा भव्या धर्मसाधनतत्परा । पतिव्रतरता नित्यं सर्वदा ज्ञानवत्सला
'सर्व आचारधर्म पाळणारी, उत्तम, धर्मसाधनेत मन लावणारी, पतीवर नेहमी निष्ठा ठेवणारी आणि नेहमी ज्ञानाची आवड असलेली पत्नी –'
एवं गुणा भवेद्भार्या यस्य पुण्या महासती । तस्य गेहे सदा देवास्तिष्ठंति च महौजसः
'ज्याच्या घरी अशी पुण्यवती, अत्यंत सती पत्नी असते, तिथे नेहमी मोठ्या तेजाचे देव राहतात.'
पितरो गेहमध्यस्थाः श्रेयो वांछंति तस्य च । गंगाद्याः पुण्यनद्यश्च सागरास्तत्र नान्यथा
'पितर घराच्या मध्यभागी राहून त्याच्या कल्याणाची इच्छा करतात; गंगा वगैरे सर्व पुण्यनद्या आणि समुद्रही तिथेच असतात.'
पुण्या सती यस्य गेहे वर्तते सत्यतत्परा । तत्र यज्ञाश्च गावश्च ऋषयस्तत्र नान्यथा
'ज्याच्या घरी पुण्यवती, सत्यावर प्रेम करणारी आणि निष्ठावान पत्नी असते, तिथे यज्ञ, गायी आणि ऋषी असतात – यात शंका नाही.'
तत्र सर्वाणि तीर्थानि पुण्यानि विविधानि च । भार्यायोगेन तिष्ठंति सर्वाण्येतानि नान्यथा
'पत्नीच्या उपस्थितीमुळे सर्व तीर्थक्षेत्रे आणि विविध पुण्यस्थळे तिथेच असतात; हे सगळं तिच्यामुळेच आहे.'
पुण्यभार्याप्रयोगेण गार्हस्थ्यं संप्रजायते । गार्हस्थ्यात्परमो धर्मो द्वितीयो नास्ति भूतले
'पुण्यवती पत्नीमुळेच गृहस्थाश्रमाची स्थापना होते; पृथ्वीवर गृहस्थाश्रमाहून श्रेष्ठ धर्म नाही.'
गृहस्थस्य गृहः पुण्यः सत्यपुण्यसमन्वितः । सर्वतीर्थमयो वैश्य सर्वदेवसमन्वितः
'गृहस्थाचा घर हे पुण्याचे असते, खरे पुण्य त्यात असते; व्यापारी सर्व तीर्थांचे मूर्तरूप असतो आणि सर्व देव त्याच्यासोबत असतात.'
गार्हस्थ्यं च समाश्रित्य सर्वे जीवंति जंतवः । तादृशं नैव पश्यामि अन्यमाश्रममुत्तमम्
'सर्व जीव गृहस्थाश्रमावरच अवलंबून असतात; याहून श्रेष्ठ दुसरा कोणताही आश्रम मला दिसत नाही.'
मंत्राग्निहोत्रं देवाश्च सर्वे धर्माः सनातनाः । दानाचाराः प्रवर्तंते यस्य पुंसश्च वै गृहे
ज्या पुरुषाच्या घरी दान आणि चांगला आचार केला जातो, तिथे सर्व मंत्र, अग्निहोत्र, देव आणि सनातन धर्म आपोआप सुरू राहतात.
एवं यो भार्यया हीनस्तस्यगेहं वनायते । यज्ञाश्च वै न सिध्यंति दानानि विविधानि च
पण ज्याच्या घरी पत्नी नाही, त्याचे घर जंगलासारखे होते; तिथे यज्ञ आणि सर्व प्रकारची दाने फळत नाहीत.
भार्याहीनस्य पुंसोपि न सिध्यति महाव्रतम् । धर्मकर्माणि सर्वाणि पुण्यानि विविधानि च
पत्नी नसलेल्या पुरुषाचे मोठमोठे व्रत आणि सर्व धर्मकृत्ये, पुण्यकर्मेही सफल होत नाहीत.
नास्ति भार्यासमं तीर्थं धर्मसाधनहेतवे । शृणुष्व त्वं गृहस्थस्य नान्यो धर्मो जगत्त्रये
धर्मसाधनेसाठी पत्नीइतके पवित्र स्थान दुसरे नाही; ऐक, गृहस्थासाठी तिन्ही लोकांत दुसरा धर्मच नाही.
यत्र भार्या गृहं तत्र पुरुषस्यापि नान्यथा । ग्रामे वाप्यथवारण्ये सर्वधर्मस्य साधनम्
पत्नी जिथे आहे, तिथेच पुरुषाचे घर असते; मग ते गावात असो वा जंगलात, सर्व धर्माची पूर्तता तिच्यामुळेच होते.
नास्ति भार्यासमं तीर्थं नास्ति भार्यासमं सुखम् । नास्ति भार्यासमं पुण्यं तारणाय हिताय च
पत्नीइतके पवित्र स्थान नाही, पत्नीइतके सुख नाही, आणि पत्नीइतके पुण्यही नाही, जे तारण्यासाठी आणि हितासाठी उपयुक्त आहे.
धर्मयुक्तां सतीं भार्यां त्यक्त्वा यासि नराधम । गृहं धर्मं परित्यज्य क्वास्ते धर्मस्य ते फलम्
धर्माशी निष्ठावान आणि सती पत्नी सोडून, अरे अधम माणसा, तू घर आणि धर्म टाकून कुठे जातोस? मग तुझ्या धर्माचे फळ तुला कुठे मिळणार?
तया विना यदा तीर्थे श्राद्धदानं कृतं त्वया । तेन दोषेण वै बद्धास्तव पूर्वपितामहाः
तू जर तिच्याशिवाय तीर्थात श्राद्ध किंवा दान केलेस, तर त्या दोषामुळे तुझे पूर्वज बांधले जातात.
भवांश्चौरो ह्यमी चौरा यैस्तु भुक्तं सुलोलुपैः । त्वया दत्तस्य श्राद्धस्य अन्नमेवं तया विना
तू आणि ते लोभी जे तिच्याशिवाय तुझ्या श्राद्धाचे अन्न खातात, ते सर्व चोरच आहात.
सुपुत्रः श्रद्धया युक्तः श्राद्धदानं ददाति यः । भार्या दत्तेन पिंडेन तस्य पुण्यं वदाम्यहम्
जो चांगला पुत्र श्रद्धेने, पत्नीने दिलेल्या अन्नाने श्राद्ध आणि दान करतो, त्याचे पुण्य मी सांगतो.
यथाऽमृतस्य पानेन नृणां तृप्तिर्हि जायते । तथा पितॄणां श्राद्धेन सत्यंसत्यं वदाम्यहम्
जसे अमृत पिल्याने माणसांना तृप्ती मिळते, तसेच श्राद्धाने पितरांना तृप्ती मिळते—हे मी खरेखुरे सांगतो.
गार्हस्थ्यस्य च धर्मस्य भार्या भवति स्वामिनी । त्वयैषा वंचिता मूढ चौरकर्मकृतं वृथा
गृहस्थधर्मात पत्नी ही घराची मालकीण असते; तू मूढपणाने तिला फसवलेस, आणि तुझे कृत्य चोरासारखे व्यर्थ झाले.
अमी पितामहाश्चौरा यैर्भुक्तं तु तया विना । भार्या पचति चेदन्नं स्वहस्तेनामृतोपमम्
जे पूर्वज तिच्याशिवाय दिलेले अन्न खातात, तेही चोरच; पण पत्नी स्वतःच्या हाताने अन्न शिजवते, तेव्हा ते अमृतासारखे होते.
तदन्नमेवभुंजंति पितरो हृष्टमानसाः । तेनैव तृप्तिमायांति संतुष्टाश्च भवंति ते
तेच अन्न पितर आनंदाने खातात; त्याने ते तृप्त आणि संतुष्ट होतात.