सुबलेनापि तस्यैव नाडिका जालपंजरे । कामकंडूर्भवेद्दूति सर्वेषां प्राणिनां किल
त्या नाड्यांच्या जाळ्यात, कितीही बळ असो, सर्व प्राण्यांमध्ये कामाची खाज दूत म्हणून निर्माण होते.
पुंसश्च स्फुरते लिंगं नार्या योनिश्च दूतिके । स्त्रीपुंसौ संप्रमत्तौ तु व्रजतः संगमं ततः
पुरुषात लिंग उभे राहते, स्त्रीमध्ये योनी दूत होते; मग दोघेही स्त्री-पुरुष मोहाने वेडे होऊन संगाकडे जातात.
कायेन कायसंघृष्टिर्मैथुनेन हि जायते । क्षणमात्रं सुखं काये पुनः कंडूश्च तादृशी
शरीराने शरीराचा स्पर्श होतो तेव्हा मैथुन होते; क्षणभर शरीराला सुख मिळते आणि पुन्हा तशीच खाज निर्माण होते.
सर्वत्र दृश्यते दूति भाव एवंविधः किल । व्रज त्वमात्मनः स्थानं नैवास्त्यत्र अपूर्वता
सर्वत्र अशी दूतासारखी वृत्ती दिसते; तू आपल्या जागी जा, कारण इथे काहीही नवीन नाही.
अपूर्वं नास्ति मे किंचित्करोम्येव न संशयः
माझ्यासाठी काहीही नवीन नाही; मी फक्त कृती करतो, यात शंका नाही.
विष्णुरुवाच- एवमुक्ता गता दूती तया सुकलया तदा । समासेन सुसंप्रोक्तमवधार्य पुरंदरः
विष्णू म्हणाले— असे सांगून ती दूत निघून गेली, आणि तिच्या कुशल शब्दांमुळे पुरंदराने ते संक्षिप्त आणि सुंदर संदेश नीट समजून घेतला.
तदर्थं भाषितं तस्याः सत्यधर्मसमन्वितम् । आलोच्य साहसं धैर्यं ज्ञानमेव पुरंदरः
तिच्या सत्य आणि धर्मयुक्त बोलण्याचा विचार करून, पुरंदराने तिचे धैर्य, स्थैर्य आणि ज्ञान यांचा विचार केला.
ईदृशं हि वदेत्का हि नारी भूत्वा महीतले । योगरूपं सुसंशिष्टं न्यायोदैः क्षालितं वचः
पृथ्वीवर अशी कोणती स्त्री बोलू शकेल? तिचे योगरूप उत्तम शिकवलेले आणि न्यायाच्या पाण्याने शुद्ध केलेले बोल होते.
पवित्रेयं महाभागा सत्यरूपा न संशयः । त्रैलोक्यस्य समस्तस्य धुरं धर्तुं भवेत्क्षमा
ती पवित्र आहे, फार भाग्यवान आहे, आणि सत्यस्वरूप आहे, यात शंका नाही; तिला त्रैलोक्याचा भार उचलण्याचीही क्षमता आहे.
एतदर्थं विचार्यैव जिष्णुः कंदर्पमब्रवीत् । त्वया सह गमिष्यामि द्रष्टुं तां कृकलप्रियाम्
हे सर्व नीट विचार करून, जिष्णूने कामदेवाला सांगितले— मी तुझ्यासोबत त्या कोकिळेच्या प्रियेला पाहायला जाईन.
प्रत्युवाच सहस्राक्षं मन्मथो बलदर्पितः । गम्यतां तत्र देवेश यत्रास्ते सा पतिव्रता
तेव्हा बलाचा गर्व असलेल्या मनमथाने सहस्राक्षाला उत्तर दिले— चला, देवाधिदेव, जिथे ती पतिव्रता आहे तिथे जाऊया.
मानं वीर्यं बलं धैर्यं तस्याः सत्यं पतिव्रतम् । गत्वाहं नाशयिष्यामि कियन्मात्रा सुरेश्वर
तिचा मान, बळ, सामर्थ्य, धैर्य आणि पतिव्रतेतील सत्यता— हे सर्व मी, देवाधिदेव, तिथे जाऊन थोड्याच वेळात नष्ट करीन.
समाकर्ण्य सहस्राक्षो वचनं मन्मथस्य च । भो भोनंग शृणुष्व त्वमधिकं भाषितं मुधा
मनमथाचे बोल ऐकून सहस्राक्ष म्हणाला— अरे भुजंग, ऐक, अजून व्यर्थ बोललेले मी सांगतो.
सुदृढा सत्यवीर्येण सुस्थिरा धर्मकर्मभिः । सुकलेयमजेया वै तत्र ते पौरुषं नहि
ती सत्यवीर्याने दृढ आहे, धर्मकर्माने स्थिर आहे; ही सुकेळा जिंकता येणार नाही—तुझ्या सामर्थ्याला तिथे वाव नाही.
इत्याकर्ण्य ततः क्रुद्धो मन्मथस्त्विन्द्रमब्रवीत् । ऋषीणां देवतानां च बलं मया प्रणाशितम्
हे ऐकून मनमथ रागावून इंद्राला म्हणाला— ऋषी आणि देवतांचे बळ मी नष्ट केले आहे.
अस्या बलं कियन्मात्रं भवता मम कथ्यते । पश्यतस्तव देवेश नाशयिष्यामि तां स्त्रियम्
तिचे बळ किती आहे, जे तू मला सांगतोस? तुझ्या समोर, देवाधिदेव, मी त्या स्त्रीला नष्ट करीन.
नवनीतं यथा चाग्नेस्तेजो दृष्ट्वा द्रवं व्रजेत् । तथेमां द्रावयिष्यामि स्वेन रूपेण तेजसा
जसं लोण्याचं गोळं आगीच्या उष्णतेला पाहून वितळतं, तसंच मी माझ्या तेजानं तिला वितळवीन.
गच्छ तत्र महत्कार्यमुपस्थं सांप्रतं ध्रुवम् । कस्मात्कुत्ससि मे तेजस्त्रैलोक्यस्य विनाशनम्
जा तिकडे, कारण तुझ्यासमोर आत्ता मोठं काम उभं आहे; माझ्या तेजाचा, जो त्रिलोकांचा नाश करू शकतो, तू तिरस्कार का करतोस?
विष्णुरुवाच- आकर्ण्य वाक्यं तु मनोभवस्य एतामसाध्यां तव कामजाने । धैर्यं समुद्यम्य च पुण्यदेहां पुण्येन पुण्यां बहुपुण्यचाराम्
विष्णू म्हणाले: मनोभवाचं बोलणं ऐकून, तुझी ही इच्छा किती कठीण आहे हे मला समजलं. धीर एकवटून मी त्या पुण्यवान स्त्रीला पाहिलं, जिला पुण्याचं शरीर लाभलं होतं, तिचे आचरणही पुण्यवान होते आणि ती नेहमी चांगल्या कर्मात गुंतलेली होती.
पश्यामि ते पौरुषमुग्रवीर्यमितो हि गत्वा तु धनुष्मता वै । तेनापि सार्धं प्रजगाम भूयो रत्या च दूत्या च पतिव्रतां ताम्
मी तुझं सामर्थ्य आणि तुझ्यातील प्रखर वीर्य पाहिलं; मग धनुष्यधारीसह, रती दूत म्हणून सोबत घेऊन, मी पुन्हा त्या पतिव्रता स्त्रीकडे गेलो.
एकां सुपुण्यां स्वगृहस्थितां तां ध्यानेन पत्युश्चरणे नियुक्ताम् । यथा सुयोगी प्रविधाय चित्तं विकल्पहीनं न च कल्पयेत
ती एक अत्यंत पुण्यवती स्त्री आपल्या घरी होती, पतीच्या चरणांवर मन लावून ध्यान करत होती. तिचं मन स्थिर आणि एकाग्र होतं, जसं खरा योगी आपलं मन सर्व विचारांपासून मुक्त करून एकाग्र करतो.
अत्यद्भुतं रूपमनंततेजोयुतं चकाराथ सतीप्रमोहम् । नीलांचितं भोगयुतं महात्मा झषध्वजश्चैव पुरंदरश्च
मग त्या अद्भुत रूपधारी, अनंत तेजाने युक्त असलेल्या महात्म्याने सतीला मोहात पाडलं. निळ्या रंगाची छटा असलेला, सुखात रमणारा, मत्स्यध्वज आणि पुरंदरही तिथे उपस्थित होते.
दृष्ट्वा सुलीलं पुरुषं महांतं चरंतमेवं परिकामभावम् । जाया हि वैश्यस्य महात्मनस्तु मेने न सा रूपयुतं गुणज्ञम्
तो सुंदर आणि सामर्थ्यशाली पुरुष ज्या रीतीने वावरत होता, ते पाहूनही त्या महात्मा वैश्याची पत्नी त्याच्याकडे लक्ष देत नव्हती, जरी तो रूपवान आणि गुणांचा जाणकार असला तरी.
अंभो यथा पद्मदले गतं वै प्रयाति मुक्ताफलकस्य कीर्तिम् । तद्वत्स्वभावः परिसत्ययुक्तो जज्ञे च तस्यास्तु पतिव्रतायाः
जसं कमळाच्या पानावर पाणी पडलं की ते लगेच निघून जातं आणि त्याला मोत्याची कीर्ती मिळते, तसंच तिच्या स्वभावात सत्याशी एकरूपता होती आणि ती पतिव्रता म्हणून ओळखली गेली.
अनेन दूती परिप्रेषिता पुरा यामां युवत्या ह गुणज्ञमेनम् । लीलास्वरूपं बहुधात्मभावं ममैष सर्वं परिदर्शयेच्च
पूर्वी त्या तरुणीला, या गुणज्ञ पुरुषाला दाखवण्यासाठी, जो खेळकर आणि अनेक रूपांचा आहे, दूत पाठवण्यात आला होता; हे सर्व तिला दाखवण्यात आलं.
ममैव कालं प्रबलं विचिंत्यागतो हि मे कांतगुणैश्च सत्खलः । रत्यासमेतस्तु कथं च जीवेत्सत्याश्मभारेण प्रमर्दितश्च
फक्त माझ्या सामर्थ्यशाली काळाचा विचार करून मी आलो, कधी सद्गुणी तर कधी दुर्गुणी असा मी, माझ्या प्रियतमेच्या गुणांमुळे; पण रतीसोबत असलेला, सत्याच्या ओझ्याखाली दडपला गेला तर कसा जगू शकेल?
ममापि भावं परिगृह्य कांतो जीवेत्कियान्वापि सुबुद्धियुक्तः । शून्यो हि कायो मम चास्ति सद्यश्चेष्टाविहीनो मृतकल्प एव
माझ्या प्रियतमेने, जरी ती अत्यंत बुद्धिमान असली आणि माझ्या भावनांना स्वीकारलं, तरी ती किती काळ जगेल? कारण माझं शरीर आता रिकामं आहे, लगेचच क्रियेपासून वंचित, जणू काही मृतच.
कायस्य ग्रामस्य प्रजाः प्रनष्टाः सुविक्रियाख्यं परिगृह्य कर्म । ममाधिकेनापि समं सुकांतं स ऊर्द्ध्वशोभामनयच्च कामः
माझ्या शरीररूपी गावातील लोक नष्ट झाले आहेत, कारण त्यांनी 'पूर्ण बदल' असं कर्म स्वीकारलं. मी श्रेष्ठ असलो तरी, तो प्रियकर, जो मला समकक्ष आहे, त्याने कामामुळे उच्च तेज प्राप्त केलं.
यदामृतो बलवान्हर्षयुक्तः स्वयंदृशा वै परिनृत्यमानः । तथा अनेनापि प्रभाषयेद्भुतं यो मां हि वाञ्छत्यपि भोक्तुकामः
जेव्हा अमृत सामर्थ्यशाली आणि आनंदाने भरलेलं असतं, तेव्हा ते स्वतःच्या रूपात नाचतं; तसंच, जो मला इच्छितो, अगदी मला भोगण्याची इच्छा करतो, त्याच्याबद्दल हे अद्भुत मानावं.
एवं विचार्यैव तदा महासती सत्याख्यरज्ज्वा दृढबद्धचेतना । गृहं स्वकीयं प्रविवेश सा तदा तत्तस्यभावं नियमेन वेत्तुम्
असं विचार करून, ती महान पतिव्रता, सत्यरूपी दोरीने मन घट्ट बांधून, त्या वेळी आपल्या घरी गेली, आणि त्याचा खरा स्वभाव जाणून घेण्याचा निश्चय केला.