एवं वद स्वतं ज्ञात्वा यस्यार्थमिह चागता । दर्शयस्व अपूर्वं मे यदि भोक्तुमिहेच्छसि
तू इथे कशासाठी आलास हे आधी स्वतः जाणून घे आणि मग सांग. जर तुला इथे काही उपभोगायचं असेल, तर मला काहीतरी नवीन, अद्भुत दाखव.
व्याधिना पीड्यमानस्य कफेनापि वृतस्य च । अंगाद्विचलते शोणः स्थानभ्रष्टोभिजायते
जेव्हा एखाद्याला आजार जडतो आणि कफाने शरीर झाकलं जातं, तेव्हा त्याच्या अंगातून रक्त वाहू लागतं, कारण ते आपली जागा सोडतं.
अंगसंधिषु सर्वासु पलत्वं चांतरं गतः । एकतो नाशमायाति स्वं हि रूपं परित्यजेत्
शरीराच्या सांध्यांमध्ये जी कुज येते, ती एकीकडून निघून जाते आणि परत येत नाही; त्यामुळे शरीर आपलं मूळ रूप सोडून देतं.
विष्ठात्वं जायते शीघ्रं कृमिभिश्च भवेत्किल । तद्वद्दुःखकरं वापि निजरूपं परित्यजेत्
हे शरीर लवकरच विष्ठा होतं आणि किड्यांनी खाल्लं जातं; अशा प्रकारे, यातून दुःख निर्माण होतं आणि आपलं मूळ रूप नष्ट होतं.
श्रूयतां जायते पश्चात्कृमिदुर्गंधसंकुलम् । जायंते तत्र वै यूकाः कृमयो वा न संशयः
ऐक, नंतर हे शरीर किड्यांनी आणि दुर्गंधीने भरून जातं; तिथे उवा किंवा किडे नक्कीच जन्मतात—यात शंका नाही.
सकृमिः कुरुते स्फोटं कंडूं च परिदारुणाम् । व्यथामुत्पादयेद्यूका सर्वांगं परिचालयेत्
किडे शरीरावर फोड आणि तीव्र खाज आणतात; उवा वेदना निर्माण करतात आणि संपूर्ण शरीर अस्वस्थ करतात.
नखाग्रैर्घृष्यमाणा सा कंडूः शांता प्रजायते । तद्वत्तैश्च शृणुष्वैव सुरतस्य न संशयः
नखांच्या टोकांनी ती खाज कुरतडली की थोडं समाधान मिळतं; त्याचप्रमाणे, ऐक, कामसुखाबद्दलही शंका नाही.
भुंजत्येव रसान्मर्त्यः सुभिक्षान्पिबते पुनः । वायुना तेन प्राणेन पाकस्थानं प्रणीयते
माणूस चवी घेतो आणि पुन्हा पुन्हा पौष्टिक द्रव्य पितो; त्या वाऱ्याने, त्या प्राणाने, ते पचनाच्या जागी नेलं जातं.
यद्भक्तं प्राणिभिर्दूति पाकस्थानं गतं पुनः । सर्वं तत्पिहितं तत्र वायुर्वै पातयेन्मलम्
प्राण्यांनी जे अन्न खाल्लं आणि ते पचनाच्या जागी पोहोचलं, ते सगळं तिथे झाकलं जातं आणि वारा मल बाहेर टाकतो.
सारभूतो रसस्तत्र तद्रक्तश्च प्रजायते । निर्मलः शुद्धवीर्यस्तु ब्रह्मस्थानं प्रयाति च
तिथेच साररूप रस तयार होतो आणि त्यातून रक्त निर्माण होतं; शुद्ध आणि बलवान वीर्य ब्रह्मस्थानाकडे जातं.
आकृष्टः स समानेन नीतस्तेनापि वायुना । स्थानं न लभते वीर्यं चंचलत्वेन वर्तते
तो रस सम वाऱ्याने खेचला जातो आणि त्या वाऱ्यानेच पुढे नेला जातो; पण वीर्याला स्थिरता मिळत नाही आणि ते अस्थिर राहतं.
प्राणिनां हि कपालेषु कृमयः संति पंच वै । द्वावेतौ कर्णमूले तु नेत्रस्थाने ततः पुनः
खरंच, सर्व प्राण्यांच्या कवटीत पाच किडे असतात; त्यातील दोन कानाच्या मुळाशी आणि पुन्हा डोळ्यांच्या जागी असतात.
कनिष्ठांगुलिमानेन रक्तपुच्छाश्च दूतिके । नवनीतस्य वर्णेन कृष्णपुच्छा न संशयः
हे दूतिका, ते किडे लहान बोटाएवढे असतात, काहींची शेपटी लाल असते; काही नव्या लोण्यासारख्या रंगाची आणि काहींची शेपटी काळी असते—हे नक्की.
तेषां नामापि भद्रे त्वं मत्तो निगदितं शृणु । पिंगली शृंखली नाम द्वौ कृमी कर्णमूलयोः
हे भाग्यवती, मी त्यांची नावं सांगतो, ऐक: पिंगळी आणि श्रृंखली हे दोन किडे कानाच्या मुळाशी असतात.
चपलः पिप्पलश्चैव द्वावेतौ नासिकाग्रयोः । शृंगली जंगली चान्यौ नेत्रयोरंतरस्थितौ
चपळ आणि पिप्पळ हे दोन किडे नाकाच्या टोकाशी असतात; श्रृंगळी आणि जंगल्ली हे दोघे डोळ्यांच्या मध्ये असतात.
कृमीणां शतपंचाशत्तादृग्भूता न संशयः । भालांतेवस्थिताः सर्वे राजिकायाः प्रमाणतः
अशा प्रकारचे एकशे पन्नास किडे असतात—हे नक्की; हे सगळे कपाळाच्या टोकाशी, मोहरीच्या दाण्यासारखे लहान असतात.
कपालरोगिणः सर्वे विकुर्वंति न संशयः । केशद्वयं मुखे तस्य विद्यते शृणु दूतिके
ज्यांना कपाळाचे आजार असतात, त्यांच्यात हे सगळे विकृत होतात—यात शंका नाही; ऐक दूतिका, त्याच्या तोंडात दोन केस असतात.
प्राणिनां संक्षयं विद्धि तत्क्षणे हि न संशयः । स्वस्थाने संस्थितस्यापि प्राजापत्यस्य वै मुखे
त्या क्षणीच प्राण्यांचा नाश होतो—हे नक्की; स्वतःच्या जागी स्थिर असलेल्या प्रजापतीच्या वंशजाच्या तोंडातही हे घडतं.
तद्वीर्यं रसरूपेण पतते नात्र संशयः । मुखेन पिबते वीर्यं तेन मत्तः प्रजायते
त्या तेजाचा सार गळून पडतो, यात शंका नाही. तोंडाने तो सार प्यायला जातो आणि त्यामुळे नशा येते.
तालुमध्यप्रदेशे च चंचलत्वेन वर्तते । इडा च पिंगला नाडी सुषुम्णाख्या च संस्थिता
तालूच्या मध्यभागी तो अस्थिरपणे वावरतो; तिथे इडा, पिंगला आणि सुषुम्ना या नाड्या आहेत.
सुबलेनापि तस्यैव नाडिका जालपंजरे । कामकंडूर्भवेद्दूति सर्वेषां प्राणिनां किल
त्या नाड्यांच्या जाळ्यात, कितीही बळ असो, सर्व प्राण्यांमध्ये कामाची खाज दूत म्हणून निर्माण होते.
पुंसश्च स्फुरते लिंगं नार्या योनिश्च दूतिके । स्त्रीपुंसौ संप्रमत्तौ तु व्रजतः संगमं ततः
पुरुषात लिंग उभे राहते, स्त्रीमध्ये योनी दूत होते; मग दोघेही स्त्री-पुरुष मोहाने वेडे होऊन संगाकडे जातात.
कायेन कायसंघृष्टिर्मैथुनेन हि जायते । क्षणमात्रं सुखं काये पुनः कंडूश्च तादृशी
शरीराने शरीराचा स्पर्श होतो तेव्हा मैथुन होते; क्षणभर शरीराला सुख मिळते आणि पुन्हा तशीच खाज निर्माण होते.
सर्वत्र दृश्यते दूति भाव एवंविधः किल । व्रज त्वमात्मनः स्थानं नैवास्त्यत्र अपूर्वता
सर्वत्र अशी दूतासारखी वृत्ती दिसते; तू आपल्या जागी जा, कारण इथे काहीही नवीन नाही.
अपूर्वं नास्ति मे किंचित्करोम्येव न संशयः
माझ्यासाठी काहीही नवीन नाही; मी फक्त कृती करतो, यात शंका नाही.
विष्णुरुवाच- एवमुक्ता गता दूती तया सुकलया तदा । समासेन सुसंप्रोक्तमवधार्य पुरंदरः
विष्णू म्हणाले— असे सांगून ती दूत निघून गेली, आणि तिच्या कुशल शब्दांमुळे पुरंदराने ते संक्षिप्त आणि सुंदर संदेश नीट समजून घेतला.
तदर्थं भाषितं तस्याः सत्यधर्मसमन्वितम् । आलोच्य साहसं धैर्यं ज्ञानमेव पुरंदरः
तिच्या सत्य आणि धर्मयुक्त बोलण्याचा विचार करून, पुरंदराने तिचे धैर्य, स्थैर्य आणि ज्ञान यांचा विचार केला.
ईदृशं हि वदेत्का हि नारी भूत्वा महीतले । योगरूपं सुसंशिष्टं न्यायोदैः क्षालितं वचः
पृथ्वीवर अशी कोणती स्त्री बोलू शकेल? तिचे योगरूप उत्तम शिकवलेले आणि न्यायाच्या पाण्याने शुद्ध केलेले बोल होते.
पवित्रेयं महाभागा सत्यरूपा न संशयः । त्रैलोक्यस्य समस्तस्य धुरं धर्तुं भवेत्क्षमा
ती पवित्र आहे, फार भाग्यवान आहे, आणि सत्यस्वरूप आहे, यात शंका नाही; तिला त्रैलोक्याचा भार उचलण्याचीही क्षमता आहे.
एतदर्थं विचार्यैव जिष्णुः कंदर्पमब्रवीत् । त्वया सह गमिष्यामि द्रष्टुं तां कृकलप्रियाम्
हे सर्व नीट विचार करून, जिष्णूने कामदेवाला सांगितले— मी तुझ्यासोबत त्या कोकिळेच्या प्रियेला पाहायला जाईन.