तद्रसः शोषमायाति जराग्नितापशोषितः । अक्षमो जायते दूति केन रूपत्वमिष्यते
त्या रसाचा कोरडा पडतो, वयोमानाच्या तापाने तो सुकतो; शरीर अशक्त होतं, हे दूत — मग सौंदर्याची इच्छा कशी ठेवावी?
यथा जीर्णं गृहं याति क्षयमेवं न संशयः । तथा संक्षयमायाति वार्द्धके तु कलेवरम्
जसं जुनं घर शेवटी पडतंच, तसंच म्हातारपणात शरीराचा क्षय होतो — यात शंका नाही.
ममरूपं समायातं वर्णस्येवं दिने दिने । केनाहं रूपसंयुक्ता केन रूपत्वमिष्यते
माझं सौंदर्य दिवसेंदिवस फिकट होत गेलं, जसं रंग फिकट पडतो; मला कोण सुंदर म्हणेल, आणि कोणाला माझं सौंदर्य हवं आहे?
यथा जीर्णं गृहं याति केनासौ पुरुषो बली । यस्यार्थमागता दूति भवती केन शंसति
जसं जुनं घर पडतं, तसा तो पुरुष कसा बळकट राहील? ज्याच्यासाठी तू आली आहेस, हे दूत, त्याचं कोण कौतुक करेल?
किमु चैव त्वया दृष्टं ममांगे वद सांप्रतम् । तस्यांगादिह हीनं च दूति नास्त्यधिकं तथा
आता सांग, माझ्या अंगात तुला काय दिसलं? इथे, हे दूत, माझ्या अंगात काहीच विशेष उरलेलं नाही.
यथा त्वं च तथासौवै तथाहं नात्र संशयः । कस्य रूपं न विद्येत रूपवान्नास्ति भूतले
जशी तू आहेस, तसा तो आहे, आणि तशी मीही आहे — यात शंका नाही; कोणाचं सौंदर्य टिकतं? पृथ्वीवर खरं सुंदर असं कोणीच नाही.
उच्छ्रायाः पतनांताश्च नगास्तु गिरयः शुभे । कालेन पीडिता यांति तद्वद्भूताश्च नान्यथा
उंच झाडं आणि डोंगरसुद्धा, हे सुंदर स्त्री, काळाच्या ओघात पडतात; काळाच्या भाराने सगळेच नाश पावतात, यात अपवाद नाही.
अरूपो रूपवान्दिव्य आत्मा सर्वगतः शुचिः । स्थावरेष्वेव सर्वेषु जंगमेषु च दूतिके
तो दिव्य आत्मा निराकार असूनही सुंदर आहे, सर्वत्र व्यापलेला आणि शुद्ध आहे; तो स्थावर आणि जंगम सर्व प्राण्यांत वास करतो, हे दूत.
एको निवसते शुद्धो घटेष्वेकं यथोदकम् । घटनाशात्प्रयात्येकमेकत्वं त्वं न बुध्यसे
एक शुद्ध आत्मा एकटा राहतो, जसा मडक्यातलं पाणी; मडके फुटलं की ते पाणी पुन्हा एक होतं — पण तू हे समजत नाहीस.
पिंडनाशादयं चात्मा एकरूपो विजायते । एकं रूपं मया दृष्टं संसारे वसता सदा
शरीर नष्ट झाल्यावर हा आत्मा एकच रूप घेतो; संसारात नेहमी एकच रूप मी पाहिलं आहे.
एवं वद स्वतं ज्ञात्वा यस्यार्थमिह चागता । दर्शयस्व अपूर्वं मे यदि भोक्तुमिहेच्छसि
तू इथे कशासाठी आलास हे आधी स्वतः जाणून घे आणि मग सांग. जर तुला इथे काही उपभोगायचं असेल, तर मला काहीतरी नवीन, अद्भुत दाखव.
व्याधिना पीड्यमानस्य कफेनापि वृतस्य च । अंगाद्विचलते शोणः स्थानभ्रष्टोभिजायते
जेव्हा एखाद्याला आजार जडतो आणि कफाने शरीर झाकलं जातं, तेव्हा त्याच्या अंगातून रक्त वाहू लागतं, कारण ते आपली जागा सोडतं.
अंगसंधिषु सर्वासु पलत्वं चांतरं गतः । एकतो नाशमायाति स्वं हि रूपं परित्यजेत्
शरीराच्या सांध्यांमध्ये जी कुज येते, ती एकीकडून निघून जाते आणि परत येत नाही; त्यामुळे शरीर आपलं मूळ रूप सोडून देतं.
विष्ठात्वं जायते शीघ्रं कृमिभिश्च भवेत्किल । तद्वद्दुःखकरं वापि निजरूपं परित्यजेत्
हे शरीर लवकरच विष्ठा होतं आणि किड्यांनी खाल्लं जातं; अशा प्रकारे, यातून दुःख निर्माण होतं आणि आपलं मूळ रूप नष्ट होतं.
श्रूयतां जायते पश्चात्कृमिदुर्गंधसंकुलम् । जायंते तत्र वै यूकाः कृमयो वा न संशयः
ऐक, नंतर हे शरीर किड्यांनी आणि दुर्गंधीने भरून जातं; तिथे उवा किंवा किडे नक्कीच जन्मतात—यात शंका नाही.
सकृमिः कुरुते स्फोटं कंडूं च परिदारुणाम् । व्यथामुत्पादयेद्यूका सर्वांगं परिचालयेत्
किडे शरीरावर फोड आणि तीव्र खाज आणतात; उवा वेदना निर्माण करतात आणि संपूर्ण शरीर अस्वस्थ करतात.
नखाग्रैर्घृष्यमाणा सा कंडूः शांता प्रजायते । तद्वत्तैश्च शृणुष्वैव सुरतस्य न संशयः
नखांच्या टोकांनी ती खाज कुरतडली की थोडं समाधान मिळतं; त्याचप्रमाणे, ऐक, कामसुखाबद्दलही शंका नाही.
भुंजत्येव रसान्मर्त्यः सुभिक्षान्पिबते पुनः । वायुना तेन प्राणेन पाकस्थानं प्रणीयते
माणूस चवी घेतो आणि पुन्हा पुन्हा पौष्टिक द्रव्य पितो; त्या वाऱ्याने, त्या प्राणाने, ते पचनाच्या जागी नेलं जातं.
यद्भक्तं प्राणिभिर्दूति पाकस्थानं गतं पुनः । सर्वं तत्पिहितं तत्र वायुर्वै पातयेन्मलम्
प्राण्यांनी जे अन्न खाल्लं आणि ते पचनाच्या जागी पोहोचलं, ते सगळं तिथे झाकलं जातं आणि वारा मल बाहेर टाकतो.
सारभूतो रसस्तत्र तद्रक्तश्च प्रजायते । निर्मलः शुद्धवीर्यस्तु ब्रह्मस्थानं प्रयाति च
तिथेच साररूप रस तयार होतो आणि त्यातून रक्त निर्माण होतं; शुद्ध आणि बलवान वीर्य ब्रह्मस्थानाकडे जातं.
आकृष्टः स समानेन नीतस्तेनापि वायुना । स्थानं न लभते वीर्यं चंचलत्वेन वर्तते
तो रस सम वाऱ्याने खेचला जातो आणि त्या वाऱ्यानेच पुढे नेला जातो; पण वीर्याला स्थिरता मिळत नाही आणि ते अस्थिर राहतं.
प्राणिनां हि कपालेषु कृमयः संति पंच वै । द्वावेतौ कर्णमूले तु नेत्रस्थाने ततः पुनः
खरंच, सर्व प्राण्यांच्या कवटीत पाच किडे असतात; त्यातील दोन कानाच्या मुळाशी आणि पुन्हा डोळ्यांच्या जागी असतात.
कनिष्ठांगुलिमानेन रक्तपुच्छाश्च दूतिके । नवनीतस्य वर्णेन कृष्णपुच्छा न संशयः
हे दूतिका, ते किडे लहान बोटाएवढे असतात, काहींची शेपटी लाल असते; काही नव्या लोण्यासारख्या रंगाची आणि काहींची शेपटी काळी असते—हे नक्की.
तेषां नामापि भद्रे त्वं मत्तो निगदितं शृणु । पिंगली शृंखली नाम द्वौ कृमी कर्णमूलयोः
हे भाग्यवती, मी त्यांची नावं सांगतो, ऐक: पिंगळी आणि श्रृंखली हे दोन किडे कानाच्या मुळाशी असतात.
चपलः पिप्पलश्चैव द्वावेतौ नासिकाग्रयोः । शृंगली जंगली चान्यौ नेत्रयोरंतरस्थितौ
चपळ आणि पिप्पळ हे दोन किडे नाकाच्या टोकाशी असतात; श्रृंगळी आणि जंगल्ली हे दोघे डोळ्यांच्या मध्ये असतात.
कृमीणां शतपंचाशत्तादृग्भूता न संशयः । भालांतेवस्थिताः सर्वे राजिकायाः प्रमाणतः
अशा प्रकारचे एकशे पन्नास किडे असतात—हे नक्की; हे सगळे कपाळाच्या टोकाशी, मोहरीच्या दाण्यासारखे लहान असतात.
कपालरोगिणः सर्वे विकुर्वंति न संशयः । केशद्वयं मुखे तस्य विद्यते शृणु दूतिके
ज्यांना कपाळाचे आजार असतात, त्यांच्यात हे सगळे विकृत होतात—यात शंका नाही; ऐक दूतिका, त्याच्या तोंडात दोन केस असतात.
प्राणिनां संक्षयं विद्धि तत्क्षणे हि न संशयः । स्वस्थाने संस्थितस्यापि प्राजापत्यस्य वै मुखे
त्या क्षणीच प्राण्यांचा नाश होतो—हे नक्की; स्वतःच्या जागी स्थिर असलेल्या प्रजापतीच्या वंशजाच्या तोंडातही हे घडतं.
तद्वीर्यं रसरूपेण पतते नात्र संशयः । मुखेन पिबते वीर्यं तेन मत्तः प्रजायते
त्या तेजाचा सार गळून पडतो, यात शंका नाही. तोंडाने तो सार प्यायला जातो आणि त्यामुळे नशा येते.
तालुमध्यप्रदेशे च चंचलत्वेन वर्तते । इडा च पिंगला नाडी सुषुम्णाख्या च संस्थिता
तालूच्या मध्यभागी तो अस्थिरपणे वावरतो; तिथे इडा, पिंगला आणि सुषुम्ना या नाड्या आहेत.