न लभाम्यहमेवापि वासस्थानं सुखं शुभे । भर्त्सयंति च मां लोकाः पुंश्चलीयं समागता
हे शुभे, मला कुठेही सुखाने राहायला जागा मिळत नाही. लोक मला निंदा करतात, म्हणतात की मी इतरांसोबत वाईट मार्गाला लागलेली आहे.
अटमाना गता देशात्कुलमानेन वर्जिता । देशे गुर्जरके पुण्ये सौराष्ट्रे शिवमंदिरे
मी भटकत घर सोडलं, कुटुंबाच्या सन्मानापासून वंचित झाले. गुरजर या पवित्र प्रदेशात, सौराष्ट्रात, शिवाच्या मंदिरात—
वनस्थलेति विख्यातं नगरं वृद्धिसंकुलम् । अतीव पीडिता देवि क्षुधयाहं तदा शृणु
वृद्धीने भरलेलं, वनस्थळी नावाचं प्रसिद्ध नगर आहे. तेव्हा मी फार उपाशी होते, हे देवी, ऐक.
कर्परं हि करे गृह्य भिक्षार्थमुपचक्रमे । गृहिणां द्वारदेशेषु प्रविशामि सुदुःखिता
हातात मातीचं भांडं घेऊन मी भिक्षा मागायला सुरुवात केली. फार दुःखी होऊन मी घराघरांच्या दारात गेले.
मम रूपं विपश्यंति लोकाः कुत्संति भामिनि । न ददंते च मे भिक्षां पापा चेयं समागता
माझं रूप पाहून लोक मला तुच्छ लेखतात, हे सुंदरि. आणि ते मला भिक्षा देत नाहीत—हे पाप माझ्यावर आलं आहे.
एवं दुःखसमाहारा दारिद्र्यपरिपीडिता । अटंत्या च मया दृष्टं गृहमेकमनुत्तमम्
अशा प्रकारे दुःखांनी वेढलेली, दारिद्र्याने त्रस्त मी भटकत असताना, मला एक उत्तम घर दिसलं.
तुंगप्राकारसंवेष्टं वेदशालासमन्वितम् । वेदध्वनिसमाकीर्णं बहुविप्रसमाकुलम्
उंच भिंतींनी वेढलेलं, वेदशाळांनी सजलेलं, वेदपठणाच्या आवाजांनी भरलेलं आणि अनेक विद्वान ब्राह्मणांनी गजबजलेलं असं ते घर होतं.
धनधान्यसमाकीर्णं दासीदासैरलंकृतम् । प्रविवेश गृहं रम्यं लक्ष्मीमुदितमेव तत्
धनधान्याने समृद्ध, दासी-दासांनी शोभलेलं, लक्ष्मीच्या आनंदाने उजळलेलं ते रम्य घर त्याने प्रवेश केला.
तद्गृहं सर्वतोभद्रं तस्यैव शिवशर्मणः । भिक्षां देहीत्युवाचाथ सुदेवा दुःखपीडिता
सर्व बाजूंनी मंगलमय असं ते घर फक्त शिवशर्माचंच होतं. तिथे दुःखाने त्रस्त सुदेवेने, 'भिक्षा द्या' असं म्हटलं.
शिवशर्माथ शुश्राव भिक्षाशब्दं द्विजोत्तमः । मंगलां नाम वै भार्यां लक्ष्मीरूपां वराननाम्
श्रेष्ठ ब्राह्मण शिवशर्म्याने भिक्षेचा आवाज ऐकला. त्याची पत्नी, मंगल नावाची, लक्ष्मीप्रमाणे सुंदर आणि मनोहर मुखाची होती.
तां हसन्प्राह धर्मात्मा शिवशर्मा महामतिः । इयं हि दुर्बला प्राप्ता भिक्षार्थं द्वारमागता
हसत-हसत, धर्मनिष्ठ आणि बुद्धिमान शिवशर्म्याने तिला म्हटलं, 'ही दुर्बल स्त्री भिक्षा मागायला दाराशी आली आहे.'
समाहूय प्रिये चैनां देहि त्वं भोजनं शुभे । कृपया परयाविष्टा ज्ञात्वा मां तु समागताम्
'प्रिय, तिला आत बोलाव आणि तिला जेवण दे, शुभे. ती आपल्याकडे आली आहे हे जाणून, तुझ्या मनात मोठी दया ठेव.'
प्रोवाच मंगला कांतं दास्यामि प्रिय भोजनम् । एवमुक्त्वा च भर्तारं मंगला मंगलान्विता
मंगळाने आपल्या प्रिय पतीला उत्तर दिलं, 'प्रिय, मी तिला जेवण देईन.' असं म्हणून, मंगलमय मंगळा आपल्या पतीशी बोलली.
पुनर्मां भोजयामास मिष्टान्नेन सुदुर्बलाम् । मामुवाच स धर्मात्मा शिवशर्मा महामुनिः
मंगळाने मला, जी फारच अशक्त होते, पुन्हा गोड जेवण दिलं. मग धर्मनिष्ठ शिवशर्मा, तो महान ऋषी, माझ्याशी बोलला—
का त्वमत्र समायाता कस्य वा भ्रमसे जगत् । केन कार्येण सर्वत्र कथयस्व ममाग्रतः
'तू कोण आहेस, इथे कशी आलीस? कोणासाठी जगभर भटकतेस? कोणत्या कारणासाठी आलीस? सगळं माझ्यासमोर सांग.'
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं भर्तुश्चैव महात्मनः । स्वरेण लक्षितः कांतो मया वै पापया तदा
पतीचे हे शब्द ऐकून, मी पापी असूनही, तिच्या आवाजावरून तिच्या प्रिय व्यक्तीला ओळखलं.
व्रीडयाधोमुखीजाता दृष्टो भर्ता यदा मया । मंगला चारुसर्वांगी भर्तारमिदमब्रवीत्
पतीला पाहिल्यावर मला लाज वाटली आणि मी खाली मान घातली. मग सर्वांग सुंदर मंगळा आपल्या पतीला म्हणाली—
का चेयं हि समाचक्ष्व त्वां दृष्ट्वा हि विलज्जति । कथयस्व प्रसादेन का च एषा भविष्यति
'ही स्त्री कोण आहे, ते सांगा. ती तुला पाहून लाजते आहे. कृपया सांग, ही कोण आहे आणि पुढे कोण होईल.'
शिवशर्मोवाच-। मंगले श्रूयतां वाक्यं यदि पृच्छसि सांप्रतम् । यदर्थं हि त्वया पृष्टं तन्निबोध वरानने
शिवशर्मा म्हणाला— 'मंगळे, तू विचारलेस म्हणून माझे शब्द ऐक. सुंदर मुखे, तू जे विचारलेस ते मी सांगतो.'
इयं हि सांप्रतं प्राप्ता वराकी भिक्षुरूपिणी । वसुदत्तस्य विप्रस्य सुतेयं चारुलोचने
'ही बिचारी, सध्या भिक्षुक रूपात आलेली, सुंदर डोळ्यांची, वसुदत्त नावाच्या ब्राह्मणाची मुलगी आहे.'
सुदेवा नाम भद्रेयं मम जाया प्रिया सदा । केनापि कारणेनैव देशं त्यक्त्वा समागता
'ही सुदेवा नावाची, सौम्य स्वभावाची, नेहमी माझी प्रिय पत्नी आहे. काही कारणाने तिने आपलं घर सोडलं आणि इथे आली.'
ममदुःखेन दग्धेयं वियोगेन वरानने । मां ज्ञात्वा तु समायाता भिक्षुरूपेण ते गृहम्
'माझ्या दुःखाने, विरहाने जळून, सुंदर मुखे, तिने मला ओळखून भिक्षुक रूपात तुझ्या घरी आली.'
एवं ज्ञात्वा त्वया भद्रे आतिथ्यं परिशोभितम् । कर्त्तव्यं न च संदेह इच्छंत्या मम सुप्रियम्
'हे जाणून, सौम्ये, तिला आदराने पाहुणचार कर. यात शंका नको, कारण ती मला फार प्रिय आहे आणि तिलाही ते हवं आहे.'
भर्तुर्वाक्यं निशम्यैव मंगला पतिदेवता । हर्षेण महताविष्टा स्वयमेव सुमंगला
पतीचे शब्द ऐकून, पतीला देवता मानणारी मंगळा मोठ्या आनंदाने भरून गेली आणि खरीच मंगलमय झाली.
स्नानाच्छादन भोज्यं च मम चक्रे वरानने । रत्नकांचनयुक्तैश्चाभरणैश्च पतिव्रता
सुंदर मुख असलेल्या सती स्त्रीने मला स्नान, वस्त्र, अन्न आणि रत्न व सोन्याने सजवलेली दागिने दिली.
अहं हि भूषिता भद्रे तयैव पतिकाम्यया । तयाहं भूषिता देवि मानस्नानैश्च भोजनैः
हे शुभे, तिच्या पतीवर प्रेम करणाऱ्या त्या स्त्रीने मला दागिने, मनाने दिलेले स्नान आणि जेवण देऊन सजवले.
भर्त्राहं मानिता देवि जातं दुःखमनंतकम् । ममोरसि महातीव्रं सर्वप्राणविनाशनम्
हे देवी, माझ्या पतीने मला मान दिला, पण त्यानंतर माझ्या हृदयात असह्य दुःख निर्माण झाले, जे इतके तीव्र होते की माझा जीवच जाईल असे वाटले.
तस्या मानो मया दृष्टो दुःखमात्मगतं तथा । चिंता मे दारुणा जाता यया प्राणा व्रजंति मे
मी तिचा अभिमान पाहिला आणि स्वतःमध्येही दुःख अनुभवले; त्यामुळे माझ्या मनात भयंकर चिंता निर्माण झाली, ज्यामुळे माझा जीव निघून जाईल असे वाटू लागले.
कदापि वचनं दत्तं न मया पापया शुभम् । अस्यैव विप्रवर्यस्य आचरंत्या च दुष्कृतम्
मी पापी असून कधीच या श्रेष्ठ ब्राह्मणासाठी चांगले बोलले नाही किंवा कोणतेही पुण्याचे कृत्य केले नाही.
पादप्रक्षालनं नैव अंगसंवाहनं नहि । एकांतं न मया दत्तं तस्यैव हि महात्मनः
मी कधीच त्याचे पाय धुतले नाहीत, अंग चोळले नाही किंवा त्या महात्म्यास खास आपलेपण दिले नाही.