अभिषिच्य मुखं तस्याः शीतलेनोदकेन च । पुनः सर्वांगमेवापि दुःखितां रणशालिनीम्
तिने तिच्या चेहऱ्यावर थंड पाणी शिंपडले आणि मग दुःखी मनाने युद्धात जखमी झालेल्या तिच्या साऱ्या अंगावरही पाणी घातले.
पुण्येन शीततोयेन सा उवाचाभिषिंचतीम् । उवाच मानुषीं वाचं सुस्वरं नृपतिप्रियाम्
ती तिच्यावर पवित्र थंड पाणी शिंपडत असताना, त्या डुकराने मानवासारख्या गोड आणि राजाला प्रिय अशा आवाजात बोलले.
सुखं भवतु ते देवि अभिषिक्ता त्वया यदि । संपर्काद्दर्शनात्तेद्य गतो मे पापसंचयः
देवी, तू मला अभिषेक केलास म्हणून तुझे कल्याण होवो; आज तुझ्या स्पर्शाने आणि दर्शनाने माझे सर्व पाप नष्ट झाले.
तदाकर्ण्य महद्वाक्यमद्भुताकारसंयुतम् । चित्रमेतन्मया दृष्टं कृतं तेऽनामयं वचः
हे अद्भुत आणि मोठे वाक्य ऐकून, मी हे आश्चर्य पाहिले: तू मला कुठलाही त्रास न देता बोललीस.
पशुजातिमतीचेयं सौष्ठवं भाषते स्फुटम् । स्वरव्यंजनसंपन्नं संस्कृतमुत्तमं मम
ही जरी जनावराच्या जन्माची असली, तरी स्पष्ट आणि सुंदर भाषेत बोलते; तिचा आवाज आणि उच्चार अगदी शुद्ध आणि उत्तम आहे.
हर्षेण विस्मयेनापि कृत्वा साहसमुत्तमम् । तत्रस्था सा महाभागा तं पतिं वाक्यमब्रवीत्
आनंद आणि आश्चर्याने भरून, उत्तम कार्य करून, ती पुण्यवती तिथे उभी राहून आपल्या पतीला म्हणाली.
पश्य राजन्नपूर्वेयं संस्कृतं भाषते महत् । पशुयोनिगता चेयं यथा वै मानुषो वदेत्
राजा, हे पहा, किती अद्भुत आहे! ही डुकरी असूनही माणसासारखी शुद्ध भाषा बोलते.
तदाकर्ण्य ततो राजा सर्वज्ञानवतां वरः । अद्भुतमद्भुताकारं यन्न दृष्टं श्रुतं मया
हे ऐकून, सर्व ज्ञान असलेल्या राजाने हे अद्भुत आणि कधीही न पाहिलेले, न ऐकलेले दृश्य पाहिले.
तामुवाच ततो राजा सुदेवां सुप्रियां तदा । पृच्छ चैनां शुभां कांते का चेयं तु भविष्यति
तेव्हा राजाने आपल्या प्रिय सुदेवेला सांगितले: 'प्रिये, तिची विचारपूस कर, ही शुभ आत्मा कोण होईल ते विचार.'
श्रुत्वा तु नृपतेर्वाक्यं सा पप्रच्छ च सूकरीम् । का भविष्यसि त्वं भद्रे चित्रं ते दृश्यते बहु
राजाचे शब्द ऐकून, तिने त्या डुकराला विचारले: 'भाग्यवती, तू पुढे कोण होशील? तुझ्यात अनेक आश्चर्ये दिसतात.'
पशुयोनिगता त्वं वै भाषसे मानुषं वचः । सौष्ठवं ज्ञानसंपन्नं वद मे पूर्वचेष्टितम्
तुला जनावराच्या योनीत जन्म मिळाला असला तरी, तू माणसासारखी बोलतेस—तेही शुद्ध आणि ज्ञानाने भरलेले. मला सांग, तुझ्या मागील जन्मी तू काय केले होतेस?
भर्तुश्चापि महाराज भटस्यास्य महात्मनः । कोयं धर्मो महावीर्यो गतः स्वर्गं पराक्रमैः
राजा, या तुझ्या स्वामीबद्दल—हा महान, पराक्रमी, आणि उत्तम सेवक—त्याचा धर्म काय आहे? त्याने आपल्या शौर्याने स्वर्ग कसा मिळवला?
आत्मनश्च स्वभर्तुश्च सर्वं पूर्वानुगं वद । एवमुक्त्वा महाभागा विरराम नृपप्रिया
तुझ्या आणि तुझ्या स्वामीच्या सर्व मागील गोष्टी मला सांग. असे म्हणून ती पुण्यवती राणी थांबली.
शूकर्युवाच- यदि पृच्छसि मां भद्रे ममास्य च महात्मनः । तत्सर्वं ते प्रवक्ष्यामि चरितं पूर्वचेष्टितम्
शूकर म्हणाला—म्हणशील तर, सुभगे, माझ्या आणि या महात्म्याच्या सर्व पूर्वकृत्यांची गोष्ट मी तुला सांगतो.
अयमेष महाप्राज्ञो गंधर्वो गीतपंडितः । रंगविद्याधरो नाम सर्वशास्त्रार्थकोविदः
हा जो आहे, तो मोठा ज्ञानी, गंधर्व, गाण्यात पारंगत, रंगविद्याधर नावाचा, आणि सर्व शास्त्रांचे अर्थ जाणणारा आहे.
मेरुं गिरिवरश्रेष्ठं चारुकंदरनिर्झरम् । तमाश्रित्य महातेजाः पुलस्त्यो मुनिसत्तमः
मेरू हा पर्वतांचा श्रेष्ठ, सुंदर झऱ्यांनी नटलेला, तिथे तेजस्वी आणि श्रेष्ठ ऋषी पुलस्त्य यांनी निवास केला.
तपश्चचार तेजस्वी निर्व्यलीकेन चेतसा । विद्याधरस्तत्र गतः स्वेच्छया स महाप्रभो
त्या तेजस्वी ऋषीने कपटरहित मनाने कठोर तप केला. आणि तिथेच, त्या महात्म्याच्या इच्छेने, रंगविद्याधरही आला.
तमाश्रित्य गिरिश्रेष्ठं गीतमभ्यसते तदा । स्वरतालसमोपेतं सुस्वरं चारुहासिनि
त्या उत्तम पर्वतावर राहून, त्याने स्वर आणि ताल यांसह गाण्याचा सराव केला, गोड आवाजात, हसऱ्या मुखी.
गीतं श्रुत्वा मुनिस्तस्य ध्यानाच्चलितमानसः । गायंतं तमुवाचेदं गीतविद्याधरं प्रति
त्याचे गाणे ऐकून, त्या ऋषीचे मन ध्यानातून हलले; त्याने त्या गाण्यात निपुण रंगविद्याधराला असे संबोधले.
भवद्गीतेन दिव्येन देवा मुह्यंति नान्यथा । सुस्वरेण सुपुण्येन तालमानेन पंडित
तुझ्या दिव्य गाण्यामुळे, पंडिता, देवताही चकित होतात—तेवढेच ते गोड, पुण्यवान आणि तालबद्ध आहे.
लययुक्तेन भावेन मूर्च्छना सहितेन च । मे मनश्चलितं ध्यानाद्गीतेनानेन सुव्रत
स्वर, भाव आणि योग्य मुरछना यांसह, सुजन, तुझ्या गाण्यामुळे माझे मन ध्यानातून हलले आहे.
इदं स्थानं परित्यज्य अन्यस्थानं व्रजस्व तत् । गीतविद्याधर उवाच- आत्मज्ञानसमं गीतमन्यस्थानं व्रजामि किम्
हे स्थान सोडून दुसरीकडे जा. गाण्यात निपुण रंगविद्याधर म्हणाला—गाणे हे आत्मज्ञानासारखेच आहे, मग मी दुसरीकडे का जाऊ?
दुःखं ददे न कस्यापि सुखदो नृषु सर्वदा । गीतेनानेन दिव्येन सर्वास्तुष्यंति देवताः
मी कधीच कुणालाही दुःख देत नाही, नेहमी लोकांना आनंदच देतो; या दिव्य गाण्यामुळे सर्व देवता संतुष्ट होतात.
शंभुश्चापि समानीतो गीतध्वनिरतो द्विज । गीतं सर्वरसं प्रोक्तं गीतमानंददायकम्
शंभूही या गाण्याच्या ध्वनीने आकर्षित होऊन येथे येतो, द्विजा; गाण्यात सर्व रस आहेत, आणि ते आनंद देणारे आहे.
शृंगाराद्यारसाः सर्वे गीतेनापि प्रतिष्ठिताः । शोभामायांति गीतेन वेदाश्चत्वार उत्तमाः
शृंगारादी सर्व रस गाण्यातच आहेत; गाण्यामुळे चारही श्रेष्ठ वेद शोभा पावतात.
गीतेन देवताः सर्वास्तोषमायांति नान्यथा । तदेवं निन्दसे गीतं मामेवं परिचालयेः
गाण्यामुळे सर्व देवता संतुष्ट होतात—इतर कोणत्याही प्रकारे नाही. मग तू गाण्याची निंदा का करतोस आणि मला असे वागवतोस?
अन्यायोऽयं महाभाग तवैव इह दृश्यते । पुलस्त्य उवाच- सत्यमुक्तं त्वयाद्यैव गीतार्थं बहुपुण्यदम्
हे महाभागा, हा अन्याय केवळ तुझ्याकडूनच येथे दिसतो. पुलस्त्य म्हणाले—आज तू गाण्याच्या पुण्याबद्दल जे सांगितलेस, ते खरे आहे.
शृणु त्वं मामकं वाक्यं मानं त्यज महामते । नाहं गीतं प्रकुत्सामि गीतं वंदामि नान्यथा
माझे बोल ऐक, महा बुद्धिमान, आणि अभिमान सोड. मी गाण्याची निंदा करत नाही—गाण्याचा सन्मान करतो, दुसरे काही नाही.
विद्याश्चतुर्दशैवैता एकीभावेन भावदाः । प्राणिनां सिद्धिमायांति मनसा निश्चलेन च
ही चौदा विद्या एकत्र केल्या की, त्या मन स्थिर असलेल्या जीवांना सिद्धी आणि पूर्णता देतात.
तपश्च तद्वन्मंत्राश्च सुसिद्ध्यंत्येकचिंतया । हृषीकाणां महावर्गश्चपलो मम संमतः
तप आणि मंत्र एकचित्ताने साधल्यावरच सिद्ध होतात; पण इंद्रियांचा मोठा समूह नेहमी चंचल असतो, हे माझं मत आहे.