क्वचित्क्वचिन्न दृश्यते क्वचित्क्वचित्प्रदृश्यते क्वचिद्भयं प्रदर्शयेत्क्वचिद्धयान्प्रमर्दयेत्
कधी तो कुठेच दिसत नसे, कधी अचानक दिसे; कधी भीती दाखवे, तर कधी घोड्यांना चिरडून टाकी.
मर्दयित्वा भटान्वीरान्वाराहो रणदुर्जयः । शब्दं चकारदुर्धषं क्रोधारुणविलोचनः
रणात जिंकता न येणारा तो वऱ्हाड वीर सैनिकांना चिरडून टाकतो आणि रागाने लाल झालेल्या डोळ्यांनी भयंकर गर्जना करतो.
कोशलाधिपतिर्वीरस्तं दृष्ट्वा रणदुर्जयम् । युध्यमानं महाकायं मुचंतं मेघवत्स्वनम्
कोशलाचा पराक्रमी राजा, रणात जिंकता न येणारा तो मोठ्या शरीराचा आणि मेघासारखा गडगडणारा वऱ्हाड लढताना पाहून थक्क झाला.
गर्जतिसमरं विचरति विलसति वीरान्स्वतेजसा धीरः । तडिदिव मुखेषु दंष्ट्रा तस्य विभात्युल्लसत्येव
तो रणभूमीत गर्जना करतो, फिरतो आणि आपल्या तेजाने वीरांमध्ये चमकतो; त्याच्या तोंडातील दात वीजेसारखे चमकत होते.
मनुपुत्रस्तथा दृष्ट्वा कोलं च निशितैः शरैः । प्रतिभिन्नमेकैकं शस्त्राहतं च बंधुभिः
मनुपुत्राने पाहिले की, वऱ्हाड तीक्ष्ण बाणांनी छिन्नविछिन्न झाला आहे आणि त्याचे नातेवाईकही शस्त्रांच्या घावांनी पडले आहेत.
नरपतिरुवाच सैन्याः किमिह न गृह्णंतु ओजसा शूराः । युध्यध्वं तत्र निशितैर्बाणैस्तीक्ष्णैरनेनापि
राजा म्हणाला — वीरांनो, तुम्ही इथे तुमच्या सामर्थ्याने त्याला का पकडत नाही? त्या ठिकाणी या धारदार बाणांनी, या शत्रूवरही, लढा.
समाकर्ण्य ततो वाक्यं क्रुद्धस्यापि महात्मनः । ततस्ते सैनिकाः सर्वे युद्धाय समुपस्थिताः
त्या महात्म्याच्या, जरी तो रागावलेला असला तरी, या शब्दांनी सर्व सैनिक युद्धासाठी एकत्र आले.
अनेकैर्भटसाहस्रैर्वने तं समरे स्थितम् । दिक्षु सर्वासु संहत्य बिभिदुः शूकरं रणे
अनेक हजारो वीरांनी, तो वऱ्हाड जंगलात उभा असताना, सर्व दिशांनी त्याला वेढले आणि रणात त्याच्यावर हल्ला केला.
विद्धश्च कैश्चित्तदा बाणजालैः सुयोधैश्च संग्रामभूमौ विशालैः । क्वचिच्चक्रघातैः क्वचिद्वज्रपातैर्हतं दुर्जयं संगरे तं महांतैः
मग काही बलवान वीरांनी रणभूमीत बाणांच्या वर्षावाने त्याला भोसकले; कधी चक्राच्या घावांनी, कधी वज्राच्या प्रहारांनी, त्या जिंकता न येणाऱ्या वऱ्हाडावर मोठ्या वीरांनी हल्ला केला.
ततः पौरुषैः क्रोधयुक्तः स कोलः सुविच्छिद्य पाशान्रणे प्रस्थितः सः । महाशूकरैः सार्धमेव प्रयातस्ततः शोणितस्यापि धाराभिषिक्तः
मग शौर्य आणि रागाने भरलेला तो वऱ्हाड रणात दोऱ्यांचा तुटवडा करून पुढे निघाला; मोठ्या वऱ्हाडांसह, रक्ताच्या धारेने न्हालेला, तो निघून गेला.
करोति प्रहारं च तुंडेन वीरहयानां द्विपानां च चिच्छेद वीरः । स्वदंष्ट्राग्रभागेन तीक्ष्णेन वीरान्पदातीन्हि संपातयेद्रोषभावैः
तो आपल्या चोचीने शूर अश्वांना आणि हत्तींच्या अंगावर जोरदार आघात करतो, आणि आपल्या तीक्ष्ण दातांच्या टोकाने संतापाने भरलेल्या पायदळ सैनिकांना दूर फेकून देतो.
जघानास्य शुंडं गजस्यापि रुष्टो भटान्हतान्पादनखैस्तु हृष्टः
रागाने त्याने त्या हत्तीची सोंड छाटली; आणि आनंदाने, पायांच्या नखांनी योद्ध्यांना ठार मारले.
ततस्ते शूकराः सर्वे लुब्धकाश्च परस्परम् । युयुधुः संगरं कृत्वा क्रोधारुणविलोचनाः
तेव्हा सर्व रानडुकरं आणि शिकारी, रागाने डोळे लाल करून, एकमेकांशी भिडले आणि युद्ध करू लागले.
लुब्धकैश्च हताः कोलाः कोलैश्चापि सुलुब्धकाः । निहताः पतिता भूमौ क्षतजेनापि सारुणाः
शिकाऱ्यांनी काही रानडुकरं मारली, आणि रानडुकरांनीही काही कुशल शिकारी ठार केले; ते सर्व जखमी आणि रक्ताने माखलेले जमिनीवर पडलेले होते.
जीवं त्यक्त्वा हताः कोलैर्लुब्धकाः पतिता रणे । मृताश्च शूकरास्तत्र श्वानः प्राणांश्च तत्यजुः
रानडुकरांनी मारलेले शिकारी रणभूमीत मृत पडले, तिथेच काही रानडुकरंही मेली, आणि कुत्र्यांनीही आपला प्राण सोडला.
यत्रयत्र मृता भूमौ पतिता मृगघातकाः । बहवः शूकरा राज्ञा खड्गपातैर्निपातिताः
जिथे जिथे प्राण्यांची शिकार करणारे मृत्यूमुखी पडले होते, तिथे राजाच्या तलवारीच्या घावांनी अनेक रानडुकरं ठार झाली होती.
कति नष्टा हताः कोला भीता दुर्गेषु संस्थिताः । कुंजेषु कंदरांतेषु गुहांतेषु नृपोत्तम
किती रानडुकरं हरवली किंवा मारली गेली, भीतीने किल्ल्यांत, दाट झाडीत, दरीच्या टोकाला आणि गुहेच्या तोंडाशी लपली, हे कोणाला ठाऊक? राजाधिराज, हे सर्व सांगता येईल का?
लुब्धकाश्च मृताः केचिच्छिन्ना दंष्ट्राग्रसूकरैः । प्राणांस्त्यक्त्वा गताः स्वर्गं खंडशो विदलीकृताः
काही शिकारी रानडुकरांच्या दातांनी फाडले गेले, त्यांचे शरीर तुकडे तुकडे झाले; त्यांनी प्राण सोडले आणि स्वर्गात गेले.
वागुराः पाशजालाश्च कुटकाः पंजरास्तथा । नाड्यश्च पतिता भूमौ यत्रतत्र समंततः
जाळी, जाळं, पिंजरे, कुंपणं आणि सापळे सर्वत्र जमिनीवर विखुरलेले पडले होते.
एको दयितया सार्धं वाराहः परितिष्ठति । पौत्रकैः पंचसप्तभिर्युद्धार्थं बलदर्पितः
एक रानडुक्कर आपल्या प्रियेबरोबर आणि पाच-सात पिल्लांसह, युद्धासाठी सज्ज होऊन, ताठ मानेने उभा होता.
तमुवाच तदा कांतं शूकरं शूकरी पुनः । गच्छ कांत मयासार्द्धमेभिस्तु बालकैः सह
तेव्हा त्या रानडुक्करीने आपल्या प्रिय रानडुकराला पुन्हा सांगितले, "प्रिये, माझ्याबरोबर आणि या मुलांसह चल."
प्राह प्रीतो वराहस्तां विवस्तां सुप्रियामिति । क्व गच्छामि प्रभग्नोहं स्थानं नास्ति महीतले
तेव्हा तो रानडुक्कर आनंदाने, पण तिच्या दुःख पाहून म्हणाला, "मी कुठे जाऊ? मी खचून गेलोय; या पृथ्वीवर माझ्यासाठी कुठेही जागा उरलेली नाही."
मयि नष्टे महाभागे कोलयूथं विनंक्ष्यति । द्वयोश्च सिंहयोर्मध्ये जलं पिबति शूकरः
महाभागे, मी मेलो तर रानडुकरांचा कळप नष्ट होईल; दोन सिंहांच्या मध्ये रानडुक्कर पाणी पितो.
द्वयोः शूकरयोर्मध्ये सिंहो नैव पिबत्यपः । एवं शूकरजातीषु दृश्यते बलमुत्तमम्
दोन रानडुकरांच्या मध्ये सिंह कधीच पाणी पीत नाही; म्हणून रानडुकरांच्या जातीमध्ये मोठे बळ दिसून येते.
तदहं नाशयाम्येव यदा भग्नो व्रजाम्यहम् । जाने धर्मं महाभागे बहुश्रेयोविधायकम्
म्हणून मी त्यांचा नाश करीन; आणि जेव्हा मी हरतो, तेव्हा मी निघून जाईन. महाभागे, मला हे माहीत आहे की, धर्म कसा मोठे पुण्य देतो.
कस्माल्लोभाद्भयाद्वापि युध्यमानः प्रणश्यति । रणतीर्थं परित्यज्य सस्यात्पापी न संशयः
लोभ किंवा भीतीपोटी जो लढता लढता मरतो आणि रणभूमी सोडतो, तो नक्कीच पापी असतो, यात शंका नाही.
निशितं शस्त्रसंव्यूहं दृष्ट्वा हर्षं प्रगच्छति । अवगाह्यामरीं सिंधुं तीर्थपारं प्रगच्छति
तीक्ष्ण शस्त्रांची मांडणी पाहून तो आनंदित होतो; रणाच्या समुद्रात उडी मारून, तो त्या पवित्र क्षेत्राच्या काठी पोहोचतो.
स याति वैष्णवं लोकं पुरुषांश्च समुद्धरेत् । समायांतं च तदहं कथं भग्नो व्रजामि वै
तो वैष्णव लोकात पोहोचतो आणि इतरांना उध्दरतो; पण माझ्या वेळेवर मी हरलो तर कसा जाऊ? हे मला कळत नाही.
योधनं शस्त्रसंकीर्णं प्रवीरानन्ददायकम् । दृष्ट्वा प्रयाति संहृष्टस्तस्य पुण्यफलं शृणु
शस्त्रांनी भरलेल्या रणभूमीकडे, जी वीरांना आनंद देणारी आहे, कोणी पाहून आनंदित होतो आणि तिथून निघून जातो; अशा व्यक्तीला मिळणाऱ्या पुण्यफळाबद्दल ऐक.
पदेपदे महत्स्नानं भागीरथ्याः प्रजायते । रणाद्भग्नो गृहं याति यो लोभाच्च प्रिये शृणु
प्रत्येक पावलावर भागीरथीमध्ये मोठं स्नान केल्यासारखं पुण्य मिळतं; पण जो रणभूमीत हरून, लोभापोटी घरी परततो, त्याचं फळ मी सांगतो, प्रिये, ऐक.