कामाल्लोभाद्भयाद्वापि मोहाद्वा शृणु वल्लभे । कुंभीपाके तु नरके वसेद्युगसहस्रकम्
मोह, लोभ, भीती किंवा भ्रम यापैकी कुठल्याही कारणाने — ऐक प्रियेला — तो माणूस कुंभीपाक नावाच्या नरकात हजारो वर्षे राहतो.
क्षत्रियाणां परो धर्मो युद्धं देयं न संशयः । तद्युद्धं दीयमानेन रणभूमिगतेन वै
क्षत्रियांकरता सर्वात मोठं कर्तव्य म्हणजे युद्ध देणं — यात काहीच शंका नाही. म्हणून रणभूमीत कोणी आव्हान दिलं तर त्याने ते युद्ध स्वीकारायलाच हवं.
निर्जितं तु परं तत्र यशःकीर्त्तिं प्रभुंजते । स वा हतो युध्यमानः पौरुषेणातिनिर्भयः
त्या ठिकाणी, जरी तो हरला तरी त्याला कीर्ती आणि यश मिळतं; किंवा तो निर्भयपणे लढून मारला गेला, तरीही त्याचं शौर्य अजरामर राहतं.
वीरलोकमवाप्नोति दिव्यान्भोगान्प्रभुंजते । यावद्वर्षसहस्राणां विंशत्येकां प्रिये शृणु
तो वीर लोकांच्या लोकात जातो आणि दिव्य सुखांचा उपभोग घेतो, प्रियेला, एकवीस हजार वर्षे — ऐक.
वीरलोके वसेत्तावद्देवाचारैर्महीयते । मनुपुत्रः समायात अयं वीरो न संशयः
तो त्या काळात वीर लोकांच्या लोकात राहतो, देवांच्या सन्मानाने गौरवला जातो. हा जो आलेला आहे, तो खरा वीर आहे, मनुपुत्र आहे — यात काहीच शंका नाही.
संग्रामं याचमानस्तु युद्धं देयं मया ध्रुवम् । युद्धातिथिः समायातो विष्णुरूपः सनातनः
तो युद्ध मागतोय म्हणून मी त्याला नक्कीच युद्ध द्यायलाच हवं. जो युद्धासाठी पाहुणा म्हणून येतो, तोच सनातन विष्णू आहे.
सत्कारो युद्धरूपेण कर्तव्यश्च मया शुभे । शूकर्युवाच- यदा युद्धं त्वया देयं राज्ञे चैव महात्मने
म्हणून मला त्याचा सन्मान युद्धाच्या रूपाने करायला हवा, शुभे. शूकरी म्हणाली — तू राजाला, त्या महात्म्याला, युद्ध द्यायलाच हवं,
ततोऽहं पौरुषं कांत पश्यामि तव कीदृशम् । एवमुक्त्वा प्रियान्पुत्रान्समाहूय त्वरान्विता
मग, प्रियेला, मी तुझं शौर्य कसं आहे ते पाहीन. असं म्हणून तिने आपल्या प्रिय मुलांना पटकन बोलावलं.
उवाच पुत्रका यूयं शृणुध्वं वचनं मम । युद्धातिथिः समायातो विष्णुरूपः सनातनः
ती म्हणाली — "माझ्या मुलांनो, माझं बोलणं ऐका. जो युद्धासाठी पाहुणा म्हणून येतो, तोच सनातन विष्णू आहे."
मया तत्र प्रगंतव्यं यत्रायं हि गमिष्यति । यावत्तिष्ठति वै नाथो भवतां प्रतिपालकः
मला जिथे तो जाईल तिथेच जायचं आहे; जोपर्यंत तुमचा रक्षण करणारा येथे आहे,
यूयं गच्छत वै दूरं दुर्गं गिरिगुहामुखम् । सुखं जीवत मे वत्सा वर्जयित्वा सुलुब्धकान्
तुम्ही सगळे दूर, एखाद्या सुरक्षित डोंगराच्या गुहेत जा. माझ्या मुलांनो, लोभी शिकाऱ्यांना टाळून सुखाने जगा.
मया तत्रैव गंतव्यं यत्रैष हि गमिष्यति । भवतां श्रेष्ठोऽयं भ्राता यूथरक्षां करिष्यति
मला जिथे तो जाईल तिथेच जायचं आहे; तुमचा मोठा भाऊ कळपाचं रक्षण करेल.
एते पितृव्यकाः सर्वे भवतां त्राणकारकाः । दूरं प्रयात वै सर्वे मां विहाय सुपुत्रकाः
हे सगळे तुमचे काका तुमचं रक्षण करतील. माझ्या चांगल्या मुलांनो, तुम्ही सगळे मला सोडून दूर निघा.
पुत्रा ऊचुः- अयं हि पर्वतश्रेष्ठो बहुमूलफलोदकः । भयं तु कस्य वै नास्ति सुखं जीवनमस्ति वै
मुलं म्हणाली — हा डोंगर फारच उत्तम आहे, मुळं, फळं आणि पाणी भरपूर आहे. पण इथे कोणाला भीती नाही? खरंच सुखाने जगता येतं का?
युवाभ्यां हि अकस्माद्वै इदमुक्तं भयंकरम् । तन्नो हि कारणं मातर्वद सत्यमिहैव हि
तुम्ही दोघांनी अचानक हे भयंकर काहीतरी सांगितलं. त्याचं कारण काय आहे, आई, इथेच खरं खरं सांग.
शूकर्युवाच-। अयं राजा महारौद्रः कालरूपः समागतः । क्रीडते मृगया लुब्धो मृगान्हत्वा बहून्वने
शूकरी म्हणाली — हा राजा फार भयंकर आहे, मृत्यूसारखा आहे, तो इथे आला आहे. त्याला शिकार खेळायला खूप आवडतं, तो जंगलात बरेच प्राणी मारतो.
इक्ष्वाकुर्नाम दुर्धर्षो मनुपुत्रो महाबलः । संहरिष्यति कालोऽयं दूरं यात सुपुत्रकाः
इक्ष्वाकू नावाचा, मनुचा पराक्रमी आणि बलवान मुलगा, या काळात सर्वांचा विनाश होईल; म्हणून, मुलांनो, तुम्ही लांब जा.
पुत्रा ऊचुः-। मातरं पितरं त्यक्त्वा यः प्रयाति स पापधीः । महारौद्रं सुघोरं तु नरकं प्रतिपद्यते
मुलांनी म्हणाले: जो कोणी आई-वडिलांना सोडून जातो, तो वाईट मनाचा असतो; अशा माणसाला अतिशय भयंकर नरक मिळतो.
मातुः पुण्यं पयः पीत्वा पुष्टो भवति निर्घृणः । मातरं पितरं त्यक्त्वा यः प्रयाति सुदुर्बलः
आईचे पवित्र दूध प्यायून जरी शरीर पुष्ट झाले, तरी जो आई-वडिलांना सोडतो, तो खरोखरच हृदयहीन आणि दुर्बल होतो.
पूयं नरकमेतीह कृमिदुर्गंधसंकुलम् । मातुस्तस्मान्न यास्यामो गुरुं त्यक्त्वा इहैव च
असा माणूस इथेच किड्यांनी आणि दुर्गंधाने भरलेल्या घाणेरड्या नरकात जातो; म्हणून आम्ही आईला किंवा गुरुला कधीच सोडणार नाही, इथेच राहू.
एवं विषादः संजातस्तेषां धर्मार्थसंयुतः । व्यूहं कृत्वा स्थिताः सर्वे बलतेजः समाकुलाः
अशा प्रकारे त्यांच्या मनात धर्म आणि कर्तव्य यांचा विचार करत दुःख निर्माण झाले; सर्वजण आपली मांडणी करून, बल आणि तेज याने भरलेले उभे राहिले.
साहसोत्साहसंपन्नाः पश्यंति नृपनंदनम् । नदंतः पौरुषैर्युक्ताः क्रीडमाना वने तदा
धैर्य आणि उत्साह यांनी परिपूर्ण झालेले ते सर्वजण त्या वेळी वनात खेळणाऱ्या राजकुमाराकडे पाहू लागले; ते सर्व पुरुषार्थाने गर्जना करत होते.
त्रयश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः 2.43 सुकलोवाच- एवं ते शूकराः सर्वे युद्धाय समुपस्थिताः । पुरः स्थितस्य ते राज्ञो ह्यवतस्थुश्च लुब्धकाः
सुकल म्हणाले: अशा रीतीने सर्व रानडुकर युद्धासाठी एकत्र आले; राजाच्या समोर शिकारी उभे राहिले.
महावराहो राजेंद्र गिरिसानुं समाश्रितः । महता यूथभावेन व्यूहं कृत्वा प्रतिष्ठति
महाबळवान रानडुक्कर, राजांचा राजा, डोंगराच्या शिखरावर गेला; मोठ्या कळपासारखी मांडणी करून तो तिथेच उभा राहिला.
कपिलः स्थूलपीनांगो महादंष्ट्रो महामुखः । दुःसहः शूकरो राजन्गर्जते चातिभैरवम्
कपिल नावाचा, जाडजूड शरीराचा, मोठ्या दातांचा आणि मोठ्या तोंडाचा, भीतीदायक रानडुक्कर, राजन, अतिशय भयंकर गर्जना करतो.
तानपश्यन्महाराजः शालतालवनाश्रयान् । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मनुपुत्रः प्रतापवान्
ते सर्व शाल आणि ताडाच्या झाडांच्या बनात असलेले पाहून, त्या राजाने त्यांचे बोलणे ऐकले; मनुचा पराक्रमी मुलगा उत्तर देऊ लागला.
गृह्यतां शूर वाराहो विध्यतां बलदर्पितः । एवमाभाष्य तान्वीरो मनुपुत्रः प्रतापवान्
त्या पराक्रमी रानडुकराला पकडा, त्याला त्याच्या बळाचा गर्व दाखवा; असे म्हणत मनुचा शूर आणि तेजस्वी मुलगा सर्वांना सांगू लागला.
अथ ते लुब्धकाः सर्वे मृगया मदमोहिताः । संनद्धा दंशिताः सर्वे श्वभिः सार्द्धं प्रजग्मिरे
मग सर्व शिकारी, शिकार करण्याच्या नशेत आणि मोहात, पूर्णपणे सज्ज होऊन, आपल्या कुत्र्यांसह पुढे गेले.
हर्षेण महताविष्टो राजराजो महाबलः । अश्वारूढः सुसैन्येन चतुरंगेण संयतः
महान आनंदाने भरलेला, बलवान राजांचा राजा, घोड्यावर बसून, आपली चारही अंगांची सुसज्ज सेना घेऊन पुढे निघाला.
गंगातीरं समायातो मेरौ गिरिवरोत्तमे । रत्नधातुसमाकीर्णे नानावृक्षैरलंकृते
तो गंगेच्या काठावर, उत्तम असा मेरू पर्वतावर गेला; तिथे विविध रत्नांनी आणि धातूंनी भरलेले, अनेक प्रकारच्या झाडांनी सजलेले होते.