दिव्यरूपधरो रेजे द्वितीय इव भास्करः । ततोऽभिनंदयामास सतां कांचनमालिनीम्
तो दिव्य रूप धारण करून, दुसऱ्या सूर्यासारखा तेजस्वी दिसत होता. मग त्याने सत्पुरुषांमध्ये कांचनमालिनीचं कौतुक केलं.
भद्रे वेत्तीश्वरो देवः कर्मणां यः फलप्रदः । तत्त्वयोपकृतं सर्वं यत्र मे नास्ति निष्कृतिः
हे भद्रे, सर्व कर्मांचं फळ देणारा देव सर्व जाणतो. तू माझ्यासाठी जे काही केलं, त्याची परतफेड माझ्या हातून शक्य नाही.
इदानीमपि कारुण्यात्प्रसीदानुग्रहं कुरु । शिक्षां विधेहि मे देवि सर्वनीतिमयीं शुभाम्
आता तरी, दयाळूपणाने माझ्यावर कृपा कर आणि मला आशीर्वाद दे. हे देवी, सर्व शुभ धर्ममार्गांची मला शिकवण दे.
सर्वधर्मकरीं नूनं न कुर्वे पातकं यथा । तां श्रुत्वा त्वदनुज्ञातः पश्चाद्यामि सुरालयम्
मला असे सर्व धर्म शिकव, की मी कधीच पाप करणार नाही. तुझ्याकडून ते ऐकून, तुझी परवानगी घेऊन, मी नंतर देवांच्या लोकात जाईन.
दत्तात्रेय उवाच। एतन्निशम्य तेनोक्तं प्रियं धर्ममयं वचः । अतिप्रीत्याब्रवीद्धर्मं राजन्कांचनमालिनी
दत्तात्रेय म्हणाले — त्याने सांगितलेलं ते प्रिय, धर्मयुक्त बोलणं ऐकून, कांचनमालिनी अत्यंत आनंदाने धर्माचं सांगू लागली, राजन.
धर्मं भजस्व सततं त्यज भूतहिंसां सेवस्व साधुपुरुषान्जहि कामशत्रुम् । अन्यस्य दोषगुणकीर्तनमाशु हित्वा सत्यं वदार्चय हरिं व्रज देवलोकम्
नेहमी धर्माचं पालन कर, कोणत्याही जीवाला त्रास देऊ नकोस. सत्पुरुषांची सेवा कर, काम या शत्रूवर विजय मिळव. दुसऱ्यांच्या दोषगुणांची चर्चा सोड, सत्य बोल, हरिची पूजा कर आणि देवांच्या लोकात जा.
देहेऽस्थिमांसरुधिरे स्वमतिं त्यज त्वं जायासुतादिषु सदा ममतां विमुंच । पश्यानिशं जगदिदं क्षणभंगुरं हि वैराग्यभावरसिको भव योगनिष्ठः
हे शरीर हाड, मांस आणि रक्ताने बनलेलं आहे, त्याच्याशी आसक्ती सोड. बायको, मुलं आणि इतरांवर ममता ठेवू नकोस. हे जग क्षणभंगुर आहे, हे नेहमी लक्षात ठेव. वैराग्यात आनंद मान आणि योगात स्थिर राहा.
प्रीत्या मया निगदितं तव धर्ममार्गं चित्तो निधेहि सकलं भवशीलयुक्तः । संत्यज्य राक्षसतनुं धृतदेवदेहो ज्योतिर्मयो व्रज यथासुखमाशु नाकम्
प्रेमाने मी तुला धर्ममार्ग सांगितला आहे. मन पूर्णपणे त्यात लाव, चांगल्या वर्तनाने वाग. राक्षसाचं शरीर सोडून, दिव्य तेजस्वी रूप धारण करून, आनंदाने आणि लवकर स्वर्गात जा.
श्रुत्वाधर्मं ततो हृष्टः संतुष्टो राक्षसोऽब्रवीत् । भवप्रमुदिता नित्यं सर्वदा शिवमस्तु ते
तीचे धर्मयुक्त बोल ऐकून तो राक्षस आनंदित झाला आणि समाधानाने म्हणाला, 'तू नेहमी आनंदी रहा, तुझ्यावर सदैव कल्याण असो.'
आचन्द्रार्कं रमस्व त्वं कैलासे शिवसन्निधौ । उमयाऽखंडितं प्रेम तवास्तु वरवर्णिनि
चंद्रसूर्य असेपर्यंत तू कैलासावर शंकराच्या सान्निध्यात राहा; उमेसोबत तुझे प्रेम कधीही तुटू नये, हे शुभ्रवर्णे.
धर्मनिष्ठा तपोनिष्ठा मातस्त्वं भव सर्वदा । मास्तु लोभः शरीरे ते आपन्नार्ति सदा हर
आई, तू नेहमी धर्म आणि तप यामध्ये दृढ राहा; तुझ्या अंगात कधीही लोभ येऊ नये आणि संकटात सापडलेल्यांचे दुःख तू नेहमी दूर कर.
इत्युक्त्वा तु प्रणम्याथ सतां कांचनमालिनीम् । जगाम राक्षसः स्वर्गं गंधर्वैर्बहुभिः स्तुतः
असे म्हणून, त्या सुवर्णमाळा घातलेल्या सत्प्रवृत्ती स्त्रीला वंदन करून, तो राक्षस गंधर्वांच्या स्तुतीने स्वर्गात गेला.
देवकन्यास्तदागत्य ववर्षुः पुष्पवृष्टिभिः । तस्याः कांचनमालिन्या मूर्ध्नि हर्षसमाकुलाः
तेव्हा देवकन्या आल्या आणि त्या सुवर्णमाळेच्या डोक्यावर आनंदाने फुलांची वृष्टी केली.
तामालिंग्य ततः प्रोचुः कन्यकास्तु प्रियं वचः । कृतं भद्रे त्वया चित्रं राक्षसस्य विमोक्षणम्
मग त्या कन्यांनी तिला मिठी मारून प्रेमाने म्हणाल्या, 'भाग्यवती, तू राक्षसाचे मुक्तीकरण करून अद्भुत कार्य केलेस.'
दुष्टस्यास्य भयात्कश्चिद्विशत्यस्मिन्न कानने । अधुना निर्भया ह्यत्र विचरामो यथासुखम्
'या दुष्टाच्या भीतीने कोणीही या जंगलात येत नव्हते; आता आपण निर्भयपणे आणि मनासारखे इथे वावरू शकतो.'
श्रुत्वा तद्वचनं राजंस्तासां कांचनमालिनी । हृष्टा तेनैव दानेन कृतकृत्या तदा सती
राजा, त्या कन्यांच्या शब्दांनी आणि स्वतःच्या दानामुळे, त्या क्षणी कांचनमाळिनी अतिशय आनंदी आणि कृतार्थ झाली.
तं राक्षसं कांचनमालिनीवरा गन्धर्वकन्या परिमोच्य सत्वरम् । क्रीडंत्यमूभिः प्रययौ हरालयं प्रीत्या सपूर्णा च परोपकारया
त्या राक्षसाची मुक्तता करून, गंधर्वकन्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेली कांचनमाळिनी आनंदाने आणि परोपकाराच्या समाधानाने हराच्या निवासस्थानी गेली.
संवादमेनं वरकन्यकेरितं भक्त्या परं यः शृणुयाच्च मानवः । न बाध्यते जातु सदा स राक्षसैर्धर्मे मतिस्तस्य भृशं हि जायते
जो मनुष्य भक्तीने या श्रेष्ठ कन्येने सांगितलेला संवाद ऐकतो, त्याला कधीही राक्षस त्रास देत नाहीत आणि त्याचे मन धर्मात दृढ होते.
पार्वत्युवाच। द्वीपेऽस्मिन्यानि तीर्थानि तानि मे वद सुव्रत । द्वीपानां द्वीपराजोऽयं सर्वदा भुवि निर्मितः । संख्यया त्वं वद स्वामिन्कृपां कृत्वा ममोपरि
पार्वती म्हणाली, 'या द्वीपावर कोणती तीर्थस्थाने आहेत, हे मला सांग, सुव्रते. हा द्वीप नेहमी पृथ्वीवर द्वीपांचा राजा आहे. माझ्यावर कृपा करून, स्वामी, त्यांची संख्या सांग.'
महादेव उवाच। सर्वगः सर्वभूतेषु द्रष्टव्यः सर्वतो भुवि । सप्तलोकेषु यत्किंचिद्दृश्यते सचराचरम्
महादेव म्हणाले, 'तो सर्वत्र आहे आणि सर्व प्राण्यांमध्ये, पृथ्वीवर सर्वत्र पाहिला पाहिजे; सातही लोकांत जे काही चल अचल आहे, ते सर्व त्याच्यात आहे.'
तत्वं तेन विना देवि न दृष्टं न श्रुतं मया । अतो विष्णुर्महादेवः केशवः क्लेशनाशनः । तीर्थरूपेण वर्तेत द्वीपे ह्यस्मिन्सुरेश्वरि
देवी, त्या तत्त्वाशिवाय मी काहीही पाहिले किंवा ऐकले नाही; म्हणून, विष्णू, महादेव, केशव, दुःखनाशक, या द्वीपावर तीर्थरूपाने वास करतो, हे सुरेश्वरी.
तानि तीर्थानि वक्ष्यामि सांप्रतं नात्र संशयः । प्रथमं पुष्करं क्षेत्रं तीर्थानां प्रवरं शुभम् । वाराणसी द्वितीयं तु क्षेत्रं मुक्तिप्रदायकम्
ती तीर्थस्थाने मी आता सांगतो, यात शंका नाही. पहिले म्हणजे पुष्कर क्षेत्र, तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ आणि शुभ; दुसरे म्हणजे वाराणसी, मुक्ती देणारे क्षेत्र.
तृतीयं नैमिषं क्षेत्रमृषीणां पावनं स्मृतम् । प्रयागं वै चतुर्थं तु तीर्थानामुत्तमं स्मृतम्
तिसरे म्हणजे नैमिष क्षेत्र, जे ऋषींचे पावन स्थान मानले जाते; चौथे म्हणजे प्रयाग, तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ समजले जाते.
कार्मुकं पंचमं प्रोक्तं उत्पन्नं गंधमादने । एकादशं कान्यकुब्जं यत्र तिष्ठति वामनः
पाचवे म्हणजे कार्मुक, जे गंधमादन पर्वतावर उत्पन्न झाले; अकरावे म्हणजे कण्यकुब्ज, जिथे वामन वास करतो.
सप्तमं विश्वकायं तु अवरे पर्वते शुभे । अष्टमं गौतमाख्यं च मंदरे निर्मितं पुरा
सातवे म्हणजे विश्वकाय, खालील सुंदर पर्वतावर; आठवे म्हणजे गौतम नावाचे, जे पूर्वी मंदारावर स्थापन झाले.
मदोत्कटं तु नवमं दशमं रथचैत्रकम् । एकादशं कान्यकुब्जं यत्र तिष्ठति वामनः
नववे म्हणजे मदोत्कट, दहावे म्हणजे रथचैत्रक; अकरावे म्हणजे कण्यकुब्ज, जिथे वामन वास करतो.
द्वादशं मलयं चैव कुब्जाम्रकमतः परम् । विश्वेश्वरं गिरिकर्णं केदारं गतिदायकम्
बारा क्रमांकाचं मलय, मग कुब्जाम्रक, त्यानंतर विश्वेश्वर, गिरिकर्ण, आणि मुक्तिदायक केदार.
बाह्यं हिमवतः पृष्ठे गोकर्णे गोपकं तथा । स्थानेश्वरं हिमाद्रौ च बिल्वके बिल्वपत्रिकम्
हिमालयाच्या पाठीमागे बाह्य, गोकार्ण, आणि गोपक; हिमालयात स्थानेश्वर, आणि बिल्वकासह बिल्वपत्रिक.
श्रीशैले माधवं तीर्थं भद्रं भद्रेश्वरे तथा । वाराहे विजयं प्रोक्तं वैष्णवं वैष्णवे गिरौ
श्रीशैल, माधवाचं तीर्थ, भद्रेश्वराजवळ भद्र; वाराह येथे विजय, आणि वैष्णव पर्वतावर वैष्णव.
रौद्रं तु रुद्रकोटे तु पैत्र्यं कालिजरे गिरौ । कंपिले कापिलं तीर्थं मुकुटे कर्कोटकं तथा
रौद्र हे रुद्रकोटी, पितृसंबंधी तीर्थ कालिजर पर्वतावर; कंपीले कपील तीर्थ, मुकुटावर कर्कोटक.