शूकर्युवाच- यस्मिन्यूथे भवान्स्वामी पुत्रपौत्रैरलंकृतः । मित्रैश्च भ्रातृभिश्चैव अन्यैः स्वजनबांधवैः
त्या कळपात जिथे तुम्ही स्वामी आहात, मुलं आणि नातवंडांनी, मित्रांनी, भावंडांनी आणि इतर आप्तांनी तुम्ही सजलेले आहात—
त्वयैवालंकृतो यूथो भवता परिशोभते । त्वां विनायं महाभाग कीदृग्यूथो भविष्यति
फक्त तुमच्यामुळेच हा कळप शोभून दिसतो; तुमच्या उपस्थितीने त्याला तेज येतं. पण, हे भाग्यवान, तुमच्याशिवाय हा कळप कसा दिसेल?
तवैव स्वबलेनापि गर्जमानाश्च शूकराः । विचरंति गिरौ कांत तनया मम बालकाः
तुमच्या स्वतःच्या बळावर, डोंगरावर हे डुक्कर मोठ्या आवाजात फिरतात; माझी मुलं, लहानगं, तिथे मुक्तपणे वावरतात.
कंदान्मूलान्सुभक्षंति निर्भयास्तव तेजसा । दुर्गेषु वनकुंजेषु ग्रामेषु नगरेषु च
तुमच्या सामर्थ्यामुळे, हे निर्भयपणे कंदमुळं खातात—किल्ल्यांत, वनातील दाट जागी, गावात आणि अगदी शहरातसुद्धा.
न कुर्वंति भयं तीव्रं सिंहानामिह पर्वते । मनुष्याणां महाबाहो पालितास्तव तेजसा
हे डुक्कर या डोंगरावर सिंहांचंही किंवा माणसांचंही तीव्र भीती बाळगत नाहीत, कारण तुमच्या बळाने ते सुरक्षित आहेत, हे महाबाहु.
त्वया त्यक्ता अमी सर्वे बालका मम दारकाः । दीनाश्चैवाकुलाश्चैव भविष्यंति विचेतनाः
तुम्ही त्यांना सोडलं, तर माझी ही सगळी मुलं दीन, व्याकुळ आणि सुज्ञ राहणार नाहीत.
नित्यमेव सुखं वर्त्म गत्वा पश्यंति बालकाः । पतिहीना यथा नारी शोभते नैव शोभना
माझी मुलं नेहमी सुखाच्या वाटेवर चालतात; पण जशी पती नसलेली स्त्री सुंदर दिसत नाही, तसंच हेही शोभत नाही.
अलंकृता यथा दिव्यैरलंकारैः सकांचनैः । परिच्छदै रत्नवस्त्रैः पितृमातृसहोदरैः
जशी एखादी स्त्री सोन्याच्या दागिन्यांनी, सुंदर वस्त्रांनी, आई-वडील, भावंडं आणि सेवकांनी सजलेली असते—
श्वश्रूश्वशुरकैश्चान्यैः पतिहीना न भाति सा । चंद्रहीना यथा रात्री पुत्रहीनं यथा कुलम्
पण पतीशिवाय, सासू-सासरे आणि इतर आप्त असूनही ती शोभत नाही; जशी चंद्राशिवाय रात्र किंवा मुलाशिवाय घराणं.
दीपहीनं यथा गेहं नैव भाति कदाचन । त्वां विनायं तथा यूथो नैव शोभेत मानद
जसं दिवा नसलेलं घर कधीच उजळत नाही, तसंच, हे मानदायक, तुमच्याशिवाय हा कळप देखील शोभणार नाही.
आचारेण विना मर्त्यो ज्ञानहीनो यतिर्यथा । मंत्रहीनो यथा राजा तथायं नैव शोभते
जसा सदाचार नसलेला माणूस, ज्ञान नसलेला संन्यासी किंवा मंत्रांशिवाय राजा शोभत नाही, तसंच हेही आहे.
कैवर्तेन विना नौर्वा संपूर्णा परिसागरे । न भात्येवं यथा सार्थः सार्थवाहेन वै विना
नावाडीशिवाय भरलेली नौका समुद्र पार करू शकत नाही; तसंच, मार्गदर्शक नसलेल्या काफिल्याला यश मिळत नाही.
सेनाध्यक्षेण च विना यथा सैन्यं न भाति च । त्वां विना वै तथा सैन्यं शूकराणां महामते
जसा सेनापती नसलेला सैन्य शोभत नाही, तसंच, हे बुद्धिमान, तुमच्याशिवाय डुकरांचं सैन्यही तेजस्वी दिसणार नाही.
दीनो भविष्यति तथा वेदहीनो यथा द्विजः । मयि भारं कुटुंबस्य विनिवेश्य प्रगच्छसि
तेही दीन होईल, जसा वेदांशिवाय द्विज; आणि तुम्ही घराचा भार माझ्यावर टाकून निघून जाण्याचा विचार करता.
मरणं सुलभं ज्ञात्वा का प्रतिज्ञा तवेदृशी । त्वां विनाहं न शक्नोमि धर्तुं प्राणान्प्रियेश्वर
मरण सहज मिळतं हे माहित असूनही, तुमचं असं वचन कसलं? प्रियेश्वर, तुमच्याशिवाय मी प्राण धरण्याचं सामर्थ्यच नाही.
त्वयैव सहिता स्वर्गं भूमिं वाथ महामते । नरकं वापि भोक्ष्यामि सत्यंसत्यं वदाम्यहम्
हे महाबुद्धी, तुमच्यासोबत मी स्वर्ग, पृथ्वी किंवा नरक कुठेही राहायला तयार आहे; खरं सांगते, खरंच.
त्वं वा पुत्रांस्तुपौत्रांस्तु गृहीत्वा यूथमुत्तमम् । आवां व्रजाव यूथेश दुर्गमेवं सुकंदरम्
तुमचे मुलं, नातवंडं आणि उत्तम कळप घेऊन चला; आपण, हे कळपप्रमुख, त्या कठीण पण सुंदर दरीत जाऊया.
जीवितव्यं परित्यज्य रणाय परिगम्यते । तत्र को दृश्यते लाभो मरणे वद सांप्रतम्
आता जगणं सोडून, आपण रणासाठी जाऊया; मृत्यूमध्ये काय लाभ आहे, ते सांगा.
वाराह उवाच- वीराणां त्वं न जानासि सुधर्मं शृणु सांप्रतम् । युद्धार्थिना हि वीरेण वीरं गत्वा प्रयाचितम्
वाराह म्हणाले — वीरांचं खरं कर्तव्य तुला माहीत नाही, ते आता ऐक. जेव्हा एखादा वीर युद्धाची इच्छा धरून दुसऱ्या वीराकडे जाऊन त्याला युद्धासाठी विनंती करतो,
देहि मे योधनं संख्ये युद्धार्थ्यहं समागतः । परेण याचितं युद्धं न ददाति यदा नरः
"मला रणांगणात तुझ्याशी युद्ध करायला दे, मी युद्धासाठी आलो आहे," असं दुसऱ्याने मागितल्यावर जर कोणी ते युद्ध देत नाही,
कामाल्लोभाद्भयाद्वापि मोहाद्वा शृणु वल्लभे । कुंभीपाके तु नरके वसेद्युगसहस्रकम्
मोह, लोभ, भीती किंवा भ्रम यापैकी कुठल्याही कारणाने — ऐक प्रियेला — तो माणूस कुंभीपाक नावाच्या नरकात हजारो वर्षे राहतो.
क्षत्रियाणां परो धर्मो युद्धं देयं न संशयः । तद्युद्धं दीयमानेन रणभूमिगतेन वै
क्षत्रियांकरता सर्वात मोठं कर्तव्य म्हणजे युद्ध देणं — यात काहीच शंका नाही. म्हणून रणभूमीत कोणी आव्हान दिलं तर त्याने ते युद्ध स्वीकारायलाच हवं.
निर्जितं तु परं तत्र यशःकीर्त्तिं प्रभुंजते । स वा हतो युध्यमानः पौरुषेणातिनिर्भयः
त्या ठिकाणी, जरी तो हरला तरी त्याला कीर्ती आणि यश मिळतं; किंवा तो निर्भयपणे लढून मारला गेला, तरीही त्याचं शौर्य अजरामर राहतं.
वीरलोकमवाप्नोति दिव्यान्भोगान्प्रभुंजते । यावद्वर्षसहस्राणां विंशत्येकां प्रिये शृणु
तो वीर लोकांच्या लोकात जातो आणि दिव्य सुखांचा उपभोग घेतो, प्रियेला, एकवीस हजार वर्षे — ऐक.
वीरलोके वसेत्तावद्देवाचारैर्महीयते । मनुपुत्रः समायात अयं वीरो न संशयः
तो त्या काळात वीर लोकांच्या लोकात राहतो, देवांच्या सन्मानाने गौरवला जातो. हा जो आलेला आहे, तो खरा वीर आहे, मनुपुत्र आहे — यात काहीच शंका नाही.
संग्रामं याचमानस्तु युद्धं देयं मया ध्रुवम् । युद्धातिथिः समायातो विष्णुरूपः सनातनः
तो युद्ध मागतोय म्हणून मी त्याला नक्कीच युद्ध द्यायलाच हवं. जो युद्धासाठी पाहुणा म्हणून येतो, तोच सनातन विष्णू आहे.
सत्कारो युद्धरूपेण कर्तव्यश्च मया शुभे । शूकर्युवाच- यदा युद्धं त्वया देयं राज्ञे चैव महात्मने
म्हणून मला त्याचा सन्मान युद्धाच्या रूपाने करायला हवा, शुभे. शूकरी म्हणाली — तू राजाला, त्या महात्म्याला, युद्ध द्यायलाच हवं,
ततोऽहं पौरुषं कांत पश्यामि तव कीदृशम् । एवमुक्त्वा प्रियान्पुत्रान्समाहूय त्वरान्विता
मग, प्रियेला, मी तुझं शौर्य कसं आहे ते पाहीन. असं म्हणून तिने आपल्या प्रिय मुलांना पटकन बोलावलं.
उवाच पुत्रका यूयं शृणुध्वं वचनं मम । युद्धातिथिः समायातो विष्णुरूपः सनातनः
ती म्हणाली — "माझ्या मुलांनो, माझं बोलणं ऐका. जो युद्धासाठी पाहुणा म्हणून येतो, तोच सनातन विष्णू आहे."
मया तत्र प्रगंतव्यं यत्रायं हि गमिष्यति । यावत्तिष्ठति वै नाथो भवतां प्रतिपालकः
मला जिथे तो जाईल तिथेच जायचं आहे; जोपर्यंत तुमचा रक्षण करणारा येथे आहे,