क्षीरार्णवः पयो दत्ते हंसाय न बकाय किम् । दत्तात्रेय उवाच। इति तस्य वचः श्रुत्वा दयार्द्रीकृतमानसा 6.127.
दूधाच्या समुद्राने आपलं पाणी हंसाला दिलं, बकाला नाही. दत्तात्रेय म्हणाले — त्याचं बोलणं ऐकून सर्वांच्या मनात दयाळूपणा दाटून आला.
धर्मदाने मतिं कृत्वा जगौ कांचनमालिनी । करिष्ये निष्कृतिं रक्ष इदानीं खलु मा शुचः
धर्माचं दान करायचं असं ठरवून, कांचनमालिनी म्हणाली — मी तुझी भरपाई करीन, आता माझं रक्षण कर, दुःख करू नकोस.
प्रतिज्ञां तु दृढां कृत्वा यतिष्ये तव मुक्तये । बहवो हि कृता माघा वर्षे वर्षे यथाविधि
मी ठाम वचन दिलं आहे, तुझ्या मुक्तीसाठी मी प्रयत्न करीन. दरवर्षी मी अनेक माघस्नानं यथाविधी केली आहेत.
श्रद्धापूर्वं मया भद्र ब्रह्मक्षेत्रे सितासिते । तां वदामि तु संख्यातिं तस्य धर्मस्य राक्षस
हे भद्रे, श्रद्धेने मी ब्रह्माच्या पवित्र क्षेत्रात, गोऱ्या-काळ्या दोन्ही ठिकाणी ती केली आहेत. त्या धर्माचं किती पुण्य आहे, ते मी तुला सांगते, राक्षसा.
गूढो धर्मो हि कर्तव्य इत्यूचुर्विबुधा जनाः । आर्ते दानं प्रशंसंति मुनयो वेदवादिनः
ज्ञानी लोक म्हणतात, धर्म गुप्तपणे करावा. वेद जाणणारे ऋषी म्हणतात, संकटात असणाऱ्यांना दान करावं.
सागरे वर्षतो भद्र किं मेघस्य फलं भवेत् । अनुभूतं मया रक्षः स्वयं तत्पुण्यजं फलम्
हे भद्रे, समुद्रात पाऊस पडला तर मेघाला काय फळ मिळतं? मी स्वतः त्या पुण्याचं फळ अनुभवलं आहे, राक्षसा.
तत्तु दास्यामि ते मित्र सद्यः पापविनाशनम् । निष्पीड्याथ ततो वस्त्रं जलं कृत्वा करांबुजे
मित्रा, ते पुण्य मी तुला देते, जे लगेच पाप नष्ट करतं. मग तिने वस्त्र पिळून, हाताच्या कमळात पाणी घेतलं.
ददौ सा माघजं पुण्यं तस्मै वृद्धाय रक्षसे । शृणु राजन्विचित्रं हि प्रभावं माघधर्मजम्
तिने ते माघस्नानाचं पुण्य त्या वृद्ध राक्षसाला दिलं. ऐक, राजन, माघधर्मातून मिळणाऱ्या अद्भुत शक्तीचं वर्णन.
तदैवं प्राप्य तत्पुण्यं विमुक्ता राक्षसी तनुः । संभूतो देवताकारस्तेजो भास्करविग्रहः
ते पुण्य मिळताच, राक्षसाचं शरीर मुक्त झालं. एक तेजस्वी, देवासारखा दिव्य रूप प्रकट झाला, जणू सूर्याचं मूर्तिमंत तेज.
देवयानं समारूढः सहर्षोत्फुल्ललोचनः । द्योतमानस्तदा व्योम्नि भासयन्प्रभया दिशः
तो देवांचा मार्ग गाठून, आनंदाने डोळे फुलवून, आकाशात चमकत उभा राहिला आणि आपल्या तेजाने सर्व दिशांना उजळून टाकलं.
दिव्यरूपधरो रेजे द्वितीय इव भास्करः । ततोऽभिनंदयामास सतां कांचनमालिनीम्
तो दिव्य रूप धारण करून, दुसऱ्या सूर्यासारखा तेजस्वी दिसत होता. मग त्याने सत्पुरुषांमध्ये कांचनमालिनीचं कौतुक केलं.
भद्रे वेत्तीश्वरो देवः कर्मणां यः फलप्रदः । तत्त्वयोपकृतं सर्वं यत्र मे नास्ति निष्कृतिः
हे भद्रे, सर्व कर्मांचं फळ देणारा देव सर्व जाणतो. तू माझ्यासाठी जे काही केलं, त्याची परतफेड माझ्या हातून शक्य नाही.
इदानीमपि कारुण्यात्प्रसीदानुग्रहं कुरु । शिक्षां विधेहि मे देवि सर्वनीतिमयीं शुभाम्
आता तरी, दयाळूपणाने माझ्यावर कृपा कर आणि मला आशीर्वाद दे. हे देवी, सर्व शुभ धर्ममार्गांची मला शिकवण दे.
सर्वधर्मकरीं नूनं न कुर्वे पातकं यथा । तां श्रुत्वा त्वदनुज्ञातः पश्चाद्यामि सुरालयम्
मला असे सर्व धर्म शिकव, की मी कधीच पाप करणार नाही. तुझ्याकडून ते ऐकून, तुझी परवानगी घेऊन, मी नंतर देवांच्या लोकात जाईन.
दत्तात्रेय उवाच। एतन्निशम्य तेनोक्तं प्रियं धर्ममयं वचः । अतिप्रीत्याब्रवीद्धर्मं राजन्कांचनमालिनी
दत्तात्रेय म्हणाले — त्याने सांगितलेलं ते प्रिय, धर्मयुक्त बोलणं ऐकून, कांचनमालिनी अत्यंत आनंदाने धर्माचं सांगू लागली, राजन.
धर्मं भजस्व सततं त्यज भूतहिंसां सेवस्व साधुपुरुषान्जहि कामशत्रुम् । अन्यस्य दोषगुणकीर्तनमाशु हित्वा सत्यं वदार्चय हरिं व्रज देवलोकम्
नेहमी धर्माचं पालन कर, कोणत्याही जीवाला त्रास देऊ नकोस. सत्पुरुषांची सेवा कर, काम या शत्रूवर विजय मिळव. दुसऱ्यांच्या दोषगुणांची चर्चा सोड, सत्य बोल, हरिची पूजा कर आणि देवांच्या लोकात जा.
देहेऽस्थिमांसरुधिरे स्वमतिं त्यज त्वं जायासुतादिषु सदा ममतां विमुंच । पश्यानिशं जगदिदं क्षणभंगुरं हि वैराग्यभावरसिको भव योगनिष्ठः
हे शरीर हाड, मांस आणि रक्ताने बनलेलं आहे, त्याच्याशी आसक्ती सोड. बायको, मुलं आणि इतरांवर ममता ठेवू नकोस. हे जग क्षणभंगुर आहे, हे नेहमी लक्षात ठेव. वैराग्यात आनंद मान आणि योगात स्थिर राहा.
प्रीत्या मया निगदितं तव धर्ममार्गं चित्तो निधेहि सकलं भवशीलयुक्तः । संत्यज्य राक्षसतनुं धृतदेवदेहो ज्योतिर्मयो व्रज यथासुखमाशु नाकम्
प्रेमाने मी तुला धर्ममार्ग सांगितला आहे. मन पूर्णपणे त्यात लाव, चांगल्या वर्तनाने वाग. राक्षसाचं शरीर सोडून, दिव्य तेजस्वी रूप धारण करून, आनंदाने आणि लवकर स्वर्गात जा.
श्रुत्वाधर्मं ततो हृष्टः संतुष्टो राक्षसोऽब्रवीत् । भवप्रमुदिता नित्यं सर्वदा शिवमस्तु ते
तीचे धर्मयुक्त बोल ऐकून तो राक्षस आनंदित झाला आणि समाधानाने म्हणाला, 'तू नेहमी आनंदी रहा, तुझ्यावर सदैव कल्याण असो.'
आचन्द्रार्कं रमस्व त्वं कैलासे शिवसन्निधौ । उमयाऽखंडितं प्रेम तवास्तु वरवर्णिनि
चंद्रसूर्य असेपर्यंत तू कैलासावर शंकराच्या सान्निध्यात राहा; उमेसोबत तुझे प्रेम कधीही तुटू नये, हे शुभ्रवर्णे.
धर्मनिष्ठा तपोनिष्ठा मातस्त्वं भव सर्वदा । मास्तु लोभः शरीरे ते आपन्नार्ति सदा हर
आई, तू नेहमी धर्म आणि तप यामध्ये दृढ राहा; तुझ्या अंगात कधीही लोभ येऊ नये आणि संकटात सापडलेल्यांचे दुःख तू नेहमी दूर कर.
इत्युक्त्वा तु प्रणम्याथ सतां कांचनमालिनीम् । जगाम राक्षसः स्वर्गं गंधर्वैर्बहुभिः स्तुतः
असे म्हणून, त्या सुवर्णमाळा घातलेल्या सत्प्रवृत्ती स्त्रीला वंदन करून, तो राक्षस गंधर्वांच्या स्तुतीने स्वर्गात गेला.
देवकन्यास्तदागत्य ववर्षुः पुष्पवृष्टिभिः । तस्याः कांचनमालिन्या मूर्ध्नि हर्षसमाकुलाः
तेव्हा देवकन्या आल्या आणि त्या सुवर्णमाळेच्या डोक्यावर आनंदाने फुलांची वृष्टी केली.
तामालिंग्य ततः प्रोचुः कन्यकास्तु प्रियं वचः । कृतं भद्रे त्वया चित्रं राक्षसस्य विमोक्षणम्
मग त्या कन्यांनी तिला मिठी मारून प्रेमाने म्हणाल्या, 'भाग्यवती, तू राक्षसाचे मुक्तीकरण करून अद्भुत कार्य केलेस.'
दुष्टस्यास्य भयात्कश्चिद्विशत्यस्मिन्न कानने । अधुना निर्भया ह्यत्र विचरामो यथासुखम्
'या दुष्टाच्या भीतीने कोणीही या जंगलात येत नव्हते; आता आपण निर्भयपणे आणि मनासारखे इथे वावरू शकतो.'
श्रुत्वा तद्वचनं राजंस्तासां कांचनमालिनी । हृष्टा तेनैव दानेन कृतकृत्या तदा सती
राजा, त्या कन्यांच्या शब्दांनी आणि स्वतःच्या दानामुळे, त्या क्षणी कांचनमाळिनी अतिशय आनंदी आणि कृतार्थ झाली.
तं राक्षसं कांचनमालिनीवरा गन्धर्वकन्या परिमोच्य सत्वरम् । क्रीडंत्यमूभिः प्रययौ हरालयं प्रीत्या सपूर्णा च परोपकारया
त्या राक्षसाची मुक्तता करून, गंधर्वकन्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेली कांचनमाळिनी आनंदाने आणि परोपकाराच्या समाधानाने हराच्या निवासस्थानी गेली.
संवादमेनं वरकन्यकेरितं भक्त्या परं यः शृणुयाच्च मानवः । न बाध्यते जातु सदा स राक्षसैर्धर्मे मतिस्तस्य भृशं हि जायते
जो मनुष्य भक्तीने या श्रेष्ठ कन्येने सांगितलेला संवाद ऐकतो, त्याला कधीही राक्षस त्रास देत नाहीत आणि त्याचे मन धर्मात दृढ होते.
पार्वत्युवाच। द्वीपेऽस्मिन्यानि तीर्थानि तानि मे वद सुव्रत । द्वीपानां द्वीपराजोऽयं सर्वदा भुवि निर्मितः । संख्यया त्वं वद स्वामिन्कृपां कृत्वा ममोपरि
पार्वती म्हणाली, 'या द्वीपावर कोणती तीर्थस्थाने आहेत, हे मला सांग, सुव्रते. हा द्वीप नेहमी पृथ्वीवर द्वीपांचा राजा आहे. माझ्यावर कृपा करून, स्वामी, त्यांची संख्या सांग.'
महादेव उवाच। सर्वगः सर्वभूतेषु द्रष्टव्यः सर्वतो भुवि । सप्तलोकेषु यत्किंचिद्दृश्यते सचराचरम्
महादेव म्हणाले, 'तो सर्वत्र आहे आणि सर्व प्राण्यांमध्ये, पृथ्वीवर सर्वत्र पाहिला पाहिजे; सातही लोकांत जे काही चल अचल आहे, ते सर्व त्याच्यात आहे.'