नास्त्यासां हि पृथग्धर्मः पतिशुश्रूषणं विना । तस्मात्कांतसहायं ते कुर्वाणा सुखदायिनी
पतीची सेवा सोडून स्त्रियांसाठी वेगळा धर्म नाही. म्हणून जी आपल्या प्रिय पतीची साथ देते, तीच खऱ्या अर्थाने सुखदायिनी असते.
तवच्छायां समाश्रित्य आगमिष्यामि नान्यथा । विष्णुरुवाच- रूपं शीलं गुणं भक्तिं समालोक्य वयस्तथा
मी तुझ्या छायेत राहूनच येईन, दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे नाही. विष्णू म्हणाले—रूप, स्वभाव, गुण, भक्ती आणि वय हे सर्व पाहून—
सौकुमार्यं विचार्यैवं कृकलः स पुनःपुनः । यद्येवं हि नयिष्यामि दुर्गमार्गं सुदुःखदम्
तिच्या कोमलतेचा विचार करून तो कासव पुन्हा पुन्हा म्हणतो—जर असंच असेल, तर मी तिला कठीण आणि दुःखद मार्गावर घेऊन जाईन.
रूपनाशो भवेच्चास्याः शीतातपविलोडनात् । पद्मगर्भप्रतीकाशमस्याश्चांगं प्रवर्णकम्
थंडी आणि ऊन्ह यामुळे तिचं सौंदर्य कमी होईल; कमळाच्या कळीप्रमाणे असलेलं तिचं अंग रंग बदलून जाईल.
झंझावातेन शीतेन कृष्णवर्णं भविष्यति । पंथाः कर्कश सुग्रावा पादौचास्याः सुकोमलौ
वादळाच्या वाऱ्याने आणि थंडीने तिची कातडी काळी पडेल; रस्ता खडतर आणि खड्यांनी भरलेला आहे, तिचे पाय फारच नाजूक आहेत.
एष्यते वेदनां तीव्रामथो गंतुं न च क्षमा । क्षुत्तृष्णाभिपरीतांगी कीदृशीयं भविष्यति
तिला तीव्र वेदना होतील आणि पुढे जाता येणार नाही; उपासमारीने व तहानेने तिचं शरीर कसं होईल?
वामांगी मम च स्थानं सुखस्थानं वरानना । मम प्राणप्रिया नित्यं नित्यं धर्मस्य चाश्रयः
तिच्या डाव्या बाजूला माझं स्थान आहे, ते सुखाचं स्थान आहे, सुंदर मुखवाली. ती नेहमीच माझ्या जीवाची प्रिय आहे, नेहमीच धर्माचा आधार आहे.
नाशमेति यदा बाला मम नाशो भवेदिह । इयं मे जीविका नित्यमियं प्राणस्य चेश्वरी
ही मुलगी जर नष्ट झाली, तर मीही इथेच संपून जाईन. हीच माझ्या जगण्याचं कारण आहे, हीच माझ्या प्राणांची मालकीण आहे.
न नयिष्ये वनं तीर्थमेकश्चैवाप्यहं व्रजे । चिंतयित्वा क्षणं नूनं कृकलेन महात्मना
मी तिला जंगलात किंवा तीर्थयात्रेला घेऊन जाणार नाही, मी एकटाच जाईन. थोडा वेळ विचार करून त्या महात्मा कासवाने—
तस्य चित्तानुगो भावस्तया ज्ञातो नृपोत्तम । पुनरूचे महाभागा भर्त्तारं प्रस्थितं तदा
त्याच्या मनात जे होतं ते तिने ओळखलं, राजश्रेष्ठा. मग ती पुण्यवती पुन्हा आपल्या प्रवासाला निघालेल्या पतीला म्हणाली.
अनघा नैव वै त्याज्या पुरुषैः शृणु सत्तम । मूलमेवं हि धर्मस्य पुरुषस्य महामते
हे निष्पाप, ऐक, पुरुषांनी पत्नीला कधीच सोडू नये; कारण तीच पुरुषाच्या धर्माचं मूळ आहे, हे ज्ञानी.
एवं ज्ञात्वा महाभाग मामेवं नय सांप्रतम् । विष्णुरुवाच- श्रुत्वा सर्वं हि तेनापि प्रियाया भाषितं बहु
हे भाग्यवती, हे जाणून तू आता माझ्याशी तसंच वाग. विष्णू म्हणाले— त्याच्या प्रियेने जे काही बोललं, ते सर्व ऐकून—
प्रहस्यैव वचो ब्रूते तामेवं कृकलः पुनः । नैव त्याज्या भवेद्भार्या प्राप्ता धर्मेण वै प्रिये
हसत हसत कृकलाने तिला पुन्हा सांगितलं— 'प्रियेला, धर्माने मिळालेली पत्नी कधीच सोडू नये.'
येन भार्या परित्यक्ता सुनीता धर्मचारिणी । दशांगधर्मस्तेनापि परित्यक्तो वरानने
जर चांगली आणि धर्मनिष्ठ पत्नी सोडली, तर दहा प्रकारच्या धर्माचाही त्याग होतो, हे सुंदर मुखवाली.
तस्मात्त्वामेव भद्रं ते नैव त्यक्ष्ये कदा प्रिये । विष्णुरुवाच- एवमाभाष्य तां भार्यां संबोध्य च पुनःपुनः
म्हणून, तुझं कल्याण होवो, मी तुला कधीच सोडणार नाही, प्रियेला. विष्णू म्हणाले— अशा प्रकारे पत्नीला पुन्हा पुन्हा समजावून—
तस्या अज्ञातमात्रेण ससार्थेन समं गतः । गते तस्मिन्महाभागे कृकले पुण्यकर्मणि
तिला न कळता, तो आपल्या साऱ्यांसह निघून गेला. तो पुण्यकर्मी कृकल तिथून निघून गेला—
देवकर्मसुवेलायां काले पुण्ये शुभानना । नैव पश्यति भर्तारं कृकलं निजमंदिरे
देवकार्याच्या शुभ वेळी, हे सुंदर मुखवाली, तिला आपल्या घरी कृकल नवऱ्याचं दर्शन झालं नाही.
समुत्थाय त्वरायुक्ता रुदमाना सुदुःखिता । वयस्यान्पृच्छते भर्तुर्दुःखशोकाधिपीडिता
ती पटकन उठली, रडत रडत दुःखी झाली आणि नवऱ्याच्या दुःखाने त्रस्त होऊन मैत्रिणींना विचारू लागली.
युष्माभिर्वा महाभागा दृष्टोऽसौ कृकलो मम । प्राणेश्वरो गतः क्वापि भवंतो मम बांधवाः
हे भाग्यवती मैत्रिणींनो, माझा प्राणप्रिय कृकल कुठे गेला, तुम्ही पाहिलात का? तुम्हीच माझे आप्त आहात.
यदि दृष्टो महाभागाः कृकलो मम सांप्रतम् । भर्तारं पुण्यकर्तारं सर्वज्ञं सत्यपंडितम्
जर तुम्ही माझा कृकल, पुण्य करणारा, सर्वज्ञ, खरा पंडित नवरा कुठे पाहिला असेल—
कथयंतु महात्मानं यदि दृष्टो महामतिः । तस्यास्तद्भाषितं श्रुत्वा तामूचुस्ते महामतिम्
तो महान आत्मा, मोठा ज्ञानी कुठे आहे ते सांगा. तिचं बोलणं ऐकून त्या स्त्रियांनी त्या ज्ञानीला सांगितलं—
धर्मयात्राप्रसंगेन नाथस्ते कृकलः शुभे । तीर्थयात्रां चकारासौ कस्माच्छोचसि सुव्रते
धर्मयात्रेसाठी तुझा नवरा कृकल, हे शुभे, तीर्थयात्रेला गेला आहे; मग तू का दुःखी होतेस, हे सती?
साधयित्वा महातीर्थं पुनरेष्यति शोभने । एवमाश्वासिता सा च पुरुषैराप्तकारिभिः
तो मोठं तीर्थ करून परत येईल, हे सुंदर वदने. अशा प्रकारे त्या विश्वासू पुरुषांनी तिला धीर दिला.
पुनर्गेहं गता राजन्सुकला चारुभाषिणी । रुरोद करुणं दुःखं सुकलापि परायणा
मग, हे राजन, सुंदर बोलणारी सुकला घरी परतली; पण ती भक्त सुकला दुःखाने फार रडली.
यावदायाति मे भर्त्ता भूमौ स्वप्स्यामि संस्तरे । घृतं तैलं न भोक्ष्येऽहं दधिक्षीरं तथैव च
माझा नवरा परत येईपर्यंत मी जमिनीवरच झोपेन; तूप, तेल, दही, दूध काहीच घेणार नाही.
लवणं च परित्यक्तं तथा तांबूलमेव च । मधुरं च तथा राजंस्त्यक्तं गुडादिकं तथा
मी मीठ, पान, गोड पदार्थ, गूळ वगैरे सर्व सोडले आहेत, हे राजन.
एकाहारा निराहारा तावत्स्थास्ये न संशयः । यावच्चागमनं भर्तुः पुनरेव भविष्यति
मी एक वेळच जेवेन, नाहीतर उपवास करेन, नवऱ्याच्या परत येईपर्यंत; यात काहीच शंका नाही.
एवं दुःखान्विता भूत्वा एकवेणीधरा पुनः । एककंचुकसंवीता मलिना च बभूव सा
अशा दुःखाने भरलेली ती एक वेणी घालू लागली, एकच वस्त्र नेसली आणि मलिन राहू लागली.
मलिनेनापि वस्त्रेण एकेनैव स्थिता पुनः । हाहाकारं प्रमुंचंती निःश्वसंती सुदुःखिता
फक्त एकच मळकट वस्त्र नेसून ती तिथे उभी होती, मोठ्याने हंबरडा फोडत, खोल श्वास घेत आणि तीव्र दु:खाने व्याकुळ झाली होती.
वियोगानलसंदग्धा कृष्णांगी मलधारिणी । एवं दुःखसमाचारा सुकृशा विह्वला तदा
वियोगाच्या आगीत जळून तिचे अंग काळे पडले, अंगावर मळ साचला, दु:खाने ती कृश झाली आणि पूर्णपणे गोंधळली.