वाहनानि विचित्राणि यानान्येव महामते । नानागंधान्सकर्पूरं यमपंथ सुखप्रदे
विविध वाहनं, रथ, आणि अनेक प्रकारचे सुगंध, कापूरासह, हे यमाच्या मार्गावर सुख देतात, हे जाणावे.
उपानहौ प्रदातव्ये यदीच्छेद्विपुलं सुखम् । एतैर्दानैर्महाराज यमपंथं सुखेन वै
जर मोठं सुख हवं असेल तर पादत्राणं द्यावीत; या दानांनी, राजन, यमाचा मार्ग सुखाने पार करता येतो.
प्रयाति मानवो राजन्यमदूतैरलंकृतम्
माणूस, राजन, यमदूतांनी सजवून, पुढे जातो.
एकचत्वारिंशोऽध्यायः 2.41 वेन उवाच- पुत्रो भार्या कथं तीर्थं पितामाता कथं वद । गुरुश्चैव कथं तीर्थं तन्मे विस्तरतो वद
वेन म्हणाला — पुत्र, पत्नी, तीर्थ कसे असतात? आई-वडील कसे तीर्थ होतात, ते सांग. गुरु कसा तीर्थ असतो, हेही मला सविस्तर सांग.
श्रीविष्णुरुवाच- अस्ति वाराणसी रम्या गंगायुक्ता महापुरी । तस्यां वसति वैश्यैकः कृकलो नाम नामतः
श्रीविष्णू म्हणाले — गंगेसह रमणीय अशी वाराणसी ही महान नगरी आहे. तिथे कर्कल नावाचा एक वैश्य राहतो.
तस्य भार्या महासाध्वी पतिव्रतपरायणा । धर्माचारपरा नित्यं सा वै पतिपरायणा
त्याची पत्नी फार सती होती, पतीपरायण होती; नेहमी धर्माचरण करणारी, पतीला समर्पित.
सुकला नाम पुण्यांगी सुपुत्रा चारुमंगला । सत्यंवदा सदा शुद्धा प्रियाकारा प्रियप्रिया
सुकला नावाची, पुण्यशाली, चांगली मुलगी, शुभ आणि सुंदर, नेहमी सत्य बोलणारी, नेहमी शुद्ध, देखण्या रूपाची आणि प्रिय.
एवंगुणैः समायुक्ता सुभगा चारुकारिणी । स वैश्य उत्तमो नाना धर्मज्ञो ज्ञानवान्गुणी
अशा गुणांनी युक्त, भाग्यशाली आणि सुंदर वागणारी; तो वैश्यही उत्तम, विविध धर्म जाणणारा, ज्ञानी आणि गुणी होता.
पुराणे श्रौतधर्मे च सदा श्रवणतत्परः । तीर्थयात्राप्रसंगेन बहुपुण्यप्रदायकम्
पुराण आणि श्रौतधर्मात नेहमी ऐकण्यास उत्सुक; तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने तो अनेक पुण्य मिळवून देणारा होता.
श्रद्धया निर्गतो यात्रां तीर्थानां पुण्यमंगलाम् । ब्राह्मणानां प्रसंगेन सार्थवाहेन तेन च
श्रद्धेने तो पुण्य आणि मंगल तीर्थयात्रेला निघाला; ब्राह्मण आणि त्या सार्थवाहासोबत.
प्रस्थितो धर्ममार्गं तु तमुवाच पतिव्रता । पतिस्नेहेन संमुग्धा भर्तारं वाक्यमब्रवीत्
तो धर्ममार्गावर निघाला असता, त्याची पतीव्रता पत्नी त्याला म्हणाली; पतीच्या प्रेमाने ओतप्रोत होऊन, तिने नवऱ्याला बोलावलं.
सुकलोवाच- अहं ते धर्मतः पत्नी सहपुण्यकरा प्रिय । पतिमार्गं प्रतीक्ष्याहं पतिदेवं यजाम्यहम्
सुकला म्हणाली — मी तुझी धर्मपत्नी आहे, प्रिय, पुण्याची साथीदार; पतीच्या मार्गाची वाट पाहत मी पतीदेवाची पूजा करते.
कदा नैव मया त्याज्यं सामीप्यं ते द्विजोत्तम । तवच्छायां समाश्रित्य करिष्ये धर्ममुत्तमम्
द्विजश्रेष्ठा, मी तुझ्या जवळच नेहमी राहीन, कधीच तुझं सान्निध्य सोडणार नाही. तुझ्या छायेत राहून मी श्रेष्ठ धर्माचं पालन करीन.
पतिव्रताख्यं पापघ्नं नारीणां गतिदायकम् । पुण्यस्त्री कथ्यते लोके या स्यात्पतिपरायणा
पतिव्रता म्हणून जी ओळखली जाते, ती पापांचा नाश करणारी आणि स्त्रियांना योग्य मार्ग दाखवणारी असते. जगात जी स्त्री आपल्या पतीला समर्पित असते, तिलाच पुण्यवती म्हणतात.
युवतीनां पृथक्तीर्थं विना भर्तुर्न शोभते । सुखदं नास्ति वै लोके स्वर्गमोक्षप्रदायकम्
तरुण स्त्रियांनी पतीशिवाय वेगळं तीर्थयात्रेला जाणं शोभत नाही. जगात असं काही नाही जे त्यांना सुख देईल किंवा स्वर्ग-मोक्ष मिळवून देईल.
सव्यं पादं च भर्तुश्च प्रयागं विद्धि सत्तम । वामं च पुष्करं तस्य या नारी परिकल्पयेत्
सज्जना, पतीचा उजवा पाय म्हणजे प्रयाग आणि डावा पाय म्हणजे पुष्कर आहे, असं समजावं. जी स्त्री असं मनाशी ठरवते—
तस्य पादोदकस्नानात्तत्पुण्यं परि जायते । प्रयागपुष्करसमं स्नानं स्त्रीणां न संशयः
पतीच्या पायांवरचं पाणी अंगावर घेतल्याने तिलाही तितकंच पुण्य मिळतं. स्त्रियांसाठी हे स्नान प्रयाग-पुष्करसमान पुण्य देतं, यात शंका नाही.
सर्वतीर्थमयो भर्ता सर्वपुण्यमयः पतिः । मखानां यजनात्पुण्यं यद्वै भवति दीक्षिते
पती म्हणजे सर्व तीर्थांचं मूर्तिमंत रूप आहे, तो सर्व पुण्यांनी भरलेला असतो. यज्ञादी कर्मांनी जेवढं पुण्य मिळतं—
तत्फलं समवाप्नोति सेवया भर्तुरेव हि । गयादीनां सुतीर्थानां यात्रां कृत्वा हि यद्भवेत्
तेवढंच फळ फक्त पतीची सेवा केल्याने मिळतं. गया वगैरे पवित्र स्थळांची यात्रा करून जे फळ मिळतं—
तत्फलं समवाप्नोति भर्तुः शुश्रूषणादपि । समासेन प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु
तेच फळ पतीची सेवा केल्यानेही मिळतं. मी तुला थोडक्यात सांगतो, माझं बोलणं ऐक.
नास्त्यासां हि पृथग्धर्मः पतिशुश्रूषणं विना । तस्मात्कांतसहायं ते कुर्वाणा सुखदायिनी
पतीची सेवा सोडून स्त्रियांसाठी वेगळा धर्म नाही. म्हणून जी आपल्या प्रिय पतीची साथ देते, तीच खऱ्या अर्थाने सुखदायिनी असते.
तवच्छायां समाश्रित्य आगमिष्यामि नान्यथा । विष्णुरुवाच- रूपं शीलं गुणं भक्तिं समालोक्य वयस्तथा
मी तुझ्या छायेत राहूनच येईन, दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे नाही. विष्णू म्हणाले—रूप, स्वभाव, गुण, भक्ती आणि वय हे सर्व पाहून—
सौकुमार्यं विचार्यैवं कृकलः स पुनःपुनः । यद्येवं हि नयिष्यामि दुर्गमार्गं सुदुःखदम्
तिच्या कोमलतेचा विचार करून तो कासव पुन्हा पुन्हा म्हणतो—जर असंच असेल, तर मी तिला कठीण आणि दुःखद मार्गावर घेऊन जाईन.
रूपनाशो भवेच्चास्याः शीतातपविलोडनात् । पद्मगर्भप्रतीकाशमस्याश्चांगं प्रवर्णकम्
थंडी आणि ऊन्ह यामुळे तिचं सौंदर्य कमी होईल; कमळाच्या कळीप्रमाणे असलेलं तिचं अंग रंग बदलून जाईल.
झंझावातेन शीतेन कृष्णवर्णं भविष्यति । पंथाः कर्कश सुग्रावा पादौचास्याः सुकोमलौ
वादळाच्या वाऱ्याने आणि थंडीने तिची कातडी काळी पडेल; रस्ता खडतर आणि खड्यांनी भरलेला आहे, तिचे पाय फारच नाजूक आहेत.
एष्यते वेदनां तीव्रामथो गंतुं न च क्षमा । क्षुत्तृष्णाभिपरीतांगी कीदृशीयं भविष्यति
तिला तीव्र वेदना होतील आणि पुढे जाता येणार नाही; उपासमारीने व तहानेने तिचं शरीर कसं होईल?
वामांगी मम च स्थानं सुखस्थानं वरानना । मम प्राणप्रिया नित्यं नित्यं धर्मस्य चाश्रयः
तिच्या डाव्या बाजूला माझं स्थान आहे, ते सुखाचं स्थान आहे, सुंदर मुखवाली. ती नेहमीच माझ्या जीवाची प्रिय आहे, नेहमीच धर्माचा आधार आहे.
नाशमेति यदा बाला मम नाशो भवेदिह । इयं मे जीविका नित्यमियं प्राणस्य चेश्वरी
ही मुलगी जर नष्ट झाली, तर मीही इथेच संपून जाईन. हीच माझ्या जगण्याचं कारण आहे, हीच माझ्या प्राणांची मालकीण आहे.
न नयिष्ये वनं तीर्थमेकश्चैवाप्यहं व्रजे । चिंतयित्वा क्षणं नूनं कृकलेन महात्मना
मी तिला जंगलात किंवा तीर्थयात्रेला घेऊन जाणार नाही, मी एकटाच जाईन. थोडा वेळ विचार करून त्या महात्मा कासवाने—
तस्य चित्तानुगो भावस्तया ज्ञातो नृपोत्तम । पुनरूचे महाभागा भर्त्तारं प्रस्थितं तदा
त्याच्या मनात जे होतं ते तिने ओळखलं, राजश्रेष्ठा. मग ती पुण्यवती पुन्हा आपल्या प्रवासाला निघालेल्या पतीला म्हणाली.