सत्यवंतं महापुण्यं वैष्णवं ज्ञानपंडितम् । धर्मज्ञं मुक्तलौल्यं च पाखंडैस्तु विवर्जितम्
जो सत्यवादी, फार पुण्यवान, विष्णुभक्त, ज्ञानात पारंगत, धर्माची जाण असलेला, मुक्तीची हाव नसलेला आणि पाखंडी मतांपासून दूर आहे, तोच खरा पात्र आहे.
एवं पात्रं समाख्यातमन्यदेवं वदाम्यहम् । एवमेतैर्गुणैर्युक्तं स्वसृपुत्रं नरोत्तमम्
अशा प्रकारे पात्र कोण आहे ते सांगितले. आता मी दुसरे सांगतो—या सर्व गुणांनी युक्त असलेला, आपली बहीण किंवा तिचा मुलगा, किंवा उत्तम पुरुष, हेही पात्रच आहेत.
एतं पात्रं विजानीहि दुहितुस्तनयं ततः । जामातरं महाराज भावैरेतैश्च संयुतम्
हेच पात्र मानावे—मुलगी, मुलगा आणि जावई, हे सर्व या गुणांनी युक्त असतील तर, राजन, त्यांनाही पात्र समजावे.
गुरुं च दीक्षितं चैव पात्रभूतं नरोत्तम । एतान्येव सुपात्राणि दानयोग्यानि सत्तम
गुरु किंवा दीक्षा घेतलेला, हेही उत्तम पात्र आहेत. हेच खरे दान घेण्यास योग्य पात्र आहेत, श्रेष्ठ पुरुषा.
वेदाचारसमोपेतस्तृप्तिं नैव च गच्छति । वर्जयेत्किल तं विप्रं तथा काणं सुधूर्तकम्
जो वेदाचार पाळतो पण कधीच समाधानी राहत नाही, तसेच आंधळा किंवा फारच दुष्ट ब्राह्मण, त्यांना टाळावे.
अतिकृष्णं महाराज कपिलं परिवर्जयेत् । कर्कटाक्षं सुनीलं च श्यावदन्तं विवर्जयेत्
राजन, जो अत्यंत काळा आहे किंवा पिवळसर आहे, कर्कटकासारखे डोळे असलेला, फार निळा किंवा काळे दात असलेला, त्यांनाही टाळावे.
नीलदंतं तथा राजन्पीतदंतं तथैव च । गोघ्नं सुकृष्णदंतं च बर्बरं चातिपांशुलम्
राजन, निळे किंवा पिवळे दात असलेला, गायीचा वध करणारा, फार काळे दात असलेला, म्लेच्छ किंवा खूपच मळलेला, हेही टाळावे.
हीनांगमधिकांगं च कुष्ठिनं कुनखं तथा । दुश्चर्माणं महाराज खल्वाटं परिवर्जयेत्
ज्याचे अवयव कमी किंवा जास्त आहेत, कुष्ठरोगी, वाईट नख असलेला, खराब त्वचा असलेला, किंवा टक्कल असलेला, राजन, त्यांनाही टाळावे.
अन्यायेषु रता यस्य जाया विप्रस्य कस्य च । तस्मै दानं न दातव्यं यदि ब्रह्मसमो भवेत्
ज्या ब्राह्मणाच्या पत्नीचे वर्तन चुकीचे आहे, त्याला कधीच दान देऊ नये, तो ब्रह्मासमान असला तरीही.
स्त्रीजिताय न दातव्यं शाखारंडे महामते । व्याधिताय न दातव्यं मृतभोजिषु भूपते
जो स्त्रियांच्या अधीन आहे, शाखा किंवा अंड्यातून जन्मलेला आहे, आजारी आहे, किंवा मृतांचे अन्न खातो, राजन, त्यांनाही दान देऊ नये.
चोराय च न दातव्यं स यद्यत्रिसमो भवेत् । अतृप्ताय न दातव्यं शावं तु परिवर्जयेत्
चोराला कधीच दान देऊ नये, तो अत्रिसमान असला तरीही. जो कधीच समाधानी राहत नाही, त्यालाही देऊ नये, आणि मृताला तर अजिबात नाही.
अतिस्तब्धाय नो देयं शठाय च विशेषतः । वेदशास्त्रसमायुक्तः सदाचारेण वर्जितः
जो फार गर्विष्ठ आहे, विशेषतः कपटी आहे, तो वेदशास्त्रात पारंगत असला तरी, चांगले वर्तन नसेल तर त्याला दान देऊ नये.
श्राद्धे दाने च राजेंद्र नैव युक्तः कदा भवेत् । अथ दानं प्रवक्ष्यामि सफलं पुण्यदायकम्
राजेंद्र, श्राद्ध किंवा दान यासाठी असे लोक कधीच योग्य नाहीत. आता मी फळ देणारे, पुण्यदायक दान सांगतो.
कालतीर्थसुपात्राणां श्रद्धा योगात्प्रजायते । नास्ति श्रद्धासमं पुण्यं नास्ति श्रद्धासमं सुखम्
योग्य काळ, तीर्थ, योग्य पात्र आणि श्रद्धा यांच्या एकत्रिततेने पुण्य मिळते. श्रद्धेसारखे पुण्य नाही, श्रद्धेसारखे सुखही नाही.
नास्ति श्रद्धासमं तीर्थं संसारे प्राणिनां नृप । श्रद्धाभावेन संयुक्तो मामेवं परिसंस्मरेत्
राजन, या संसारात जीवांसाठी श्रद्धेसारखे तीर्थ नाही. श्रद्धा नसलेला जो आहे, त्याने मला असेच आठवावे.
पात्रहस्ते प्रदातव्यं स्वल्पमेव नृपोत्तम । एवंविधस्य दानस्य विधियुक्तस्य यत्फलम्
राजन, पात्राच्या हातातच, अगदी थोडे असले तरी, दान द्यावे. अशा योग्य रीतीने दिलेल्या दानाचे फळ—
अनंतं तदवाप्नोति मत्प्रसादात्सुखी भवेत्
ते अनंत असते; माझ्या कृपेने तो ते मिळवतो आणि सुखी होतो.
वेन उवाच- नित्यदानफलं देव त्वत्तः पूर्वं मया श्रुतम् । नैमित्तिकस्य दानस्य दत्तस्यापि हि यत्फलम्
वेण म्हणाला—देवा, तुझ्याकडून मी नेहमीच्या दानाचे फळ पूर्वी ऐकले आहे. आता निमित्ताने दिलेल्या दानाचे फळ काय तेही सांग.
तत्फलं मे समाचक्ष्व त्वत्प्रसादात्प्रयत्नतः । महातृप्तिं न गच्छामि श्रोतुं श्रद्धा प्रवर्तते
तू कृपापूर्वक आणि मन लावून मला या दानाचे फळ सांग. मला अजून समाधान मिळत नाही, उलट तुझ्या बोलण्यामुळे माझी श्रद्धा अधिक वाढते.
विष्णुरुवाच- नैमित्तिकं प्रवक्ष्यामि दानमेव नृपोत्तम । महापर्वणि संप्राप्ते येन दानानि श्रद्धया
विष्णू म्हणाले – राजांमध्ये श्रेष्ठा, मी तुला विशेष प्रसंगी दिल्या जाणाऱ्या दानाबद्दल सांगतो. जेव्हा मोठ्या सणाचा काळ येतो, तेव्हा श्रद्धेने जी दाने दिली जातात—
सत्पात्रेभ्यः प्रदत्तानि तस्य पुण्यफलं शृणु । गजं रथं प्रदत्ते यो ह्यश्वं चापि नृपोत्तम
योग्य पात्राला दिलेल्या दानाचे पुण्य काय मिळते ते ऐक. जो कोणी हत्ती, रथ किंवा घोडा दान देतो, राजांमध्ये श्रेष्ठा—
स च भृत्यैस्तु संयुक्तः पुण्यदेशे नृपोत्तमः । जायते हि महाराज मत्प्रसादान्न संशयः
तो राजा आपल्या सेवकांसह पुण्यभूमीत जन्म घेतो, हे महाबली राजा, माझ्या कृपेने यात काहीच शंका नाही.
राजा भवति धर्मात्मा ज्ञानवान्बलवान्सुधीः । अजेयः सर्वभूतानां महातेजाः प्रजायते
तो राजा धर्मशील, ज्ञानी, बलवान आणि बुद्धिमान होतो; सर्व प्राण्यांमध्ये कोणीही त्याला जिंकू शकत नाही, आणि तो मोठ्या तेजाचा जन्म घेतो.
महापर्वणि संप्राप्ते भूमिदानं ददाति यः । गोदानं वा महाराज सर्वभोगपतिर्भवेत्
जो कोणी मोठ्या सणाच्या वेळी भूमीदान किंवा गाईचे दान करतो, हे महाबली राजा, तो सर्व सुखांचा स्वामी होतो.
ब्राह्मणाय सुपुण्याय दानं दद्यात्प्रयत्नतः । महादानानि यो दद्यात्तीर्थे पर्वणि पात्रवित्
कोणीतरी उत्तम पुण्यवान ब्राह्मणाला मनापासून दान द्यावे. जो कोणी योग्य पात्र ओळखून तीर्थस्थळी, सणाच्या वेळी मोठी दाने देतो—
तेषां चिह्नं प्रवक्ष्यामि भूपतित्वं प्रजायते । तीर्थे पर्वणि संप्राप्ते गुप्तदानं ददाति यः
त्यांचे लक्षण मी सांगतो—त्यांना राजपद मिळते. जो कोणी सणाच्या वेळी तीर्थस्थळी गुप्तपणे दान देतो—
निधीनामाशुसंप्राप्तिरक्षरा परिजायते । महापर्वणि संप्राप्ते तीर्थेषु ब्राह्मणाय च
त्याला लगेचच खजिना मिळतो आणि अक्षय संपत्ती प्राप्त होते. मोठ्या सणाच्या वेळी, तीर्थस्थळी आणि ब्राह्मणांना—
सुचैलं च महादानं कांचनेन समन्वितम् । पुण्यं फलं प्रवक्ष्यामि तस्य दानस्य भूपते
सुंदर वस्त्र आणि सोन्याने सजवलेले मोठे दान दिल्यास, त्या दानाचे पुण्य मी तुला सांगतो, हे राजन.
जायंते बहवः पुत्राः सुगुणा वेदपारगाः । आयुष्मंतः प्रजावंतो यशः पुण्यसमन्विताः
त्याला अनेक गुणी, वेदपारंगत, दीर्घायुषी आणि संततीसंपन्न पुत्र जन्माला येतात, आणि त्यांना कीर्ती व पुण्य लाभते.
विपुलाश्चैव जायंते स्फीता लक्ष्मीर्महामते । सौख्यं च लभते पुण्यं धर्मवान्परिजायते
त्याला मोठी समृद्धी आणि विपुल लक्ष्मी मिळते, हे बुद्धिमान राजा; तो सुख, पुण्य आणि धर्मशीलता प्राप्त करतो.