यज्ञभूमिश्च यज्ञश्च अग्निहोत्रे यथा स्थितः । श्राद्धभूमिस्तथा शुद्धा देवशाला तथा पुनः
जसं यज्ञभूमी आणि यज्ञ अग्निहोत्रात असतात, तसंच शुद्ध श्राद्धभूमी आणि देवालयही तीर्थरूप आहेत.
होमशाला तथा प्रोक्ता वेदाध्ययनवेश्म च । गृहेषु पुण्यसंयुक्तं गोस्थानं वरमुत्तमम्
होमासाठीची जागा आणि वेदाध्ययनाचं घर हेही तीर्थरूप मानले जातात; घरांमध्ये पुण्ययुक्त गोठा हा सर्वात श्रेष्ठ आहे.
सोमपायी भवेद्यत्र तीर्थं तत्र प्रतिष्ठितम् । आरामो यत्र वै पुण्यो अश्वत्थो यत्र तिष्ठति
जिथे सोमपान केलं जातं, तिथे तीर्थाचं स्थान असतं; जिथे पवित्र वन किंवा अश्वत्थ वृक्ष असतो, तिथेही तीर्थ असतं.
ब्रह्मवृक्षो भवेद्यत्र वटवृक्षस्तथैव च । अन्ये च वन्यसंस्थाने तत्र तीर्थं प्रतिष्ठितम्
जिथे पिंपळ किंवा वड वृक्ष असतो, तसेच जिथे इतर वन्य झाडं असतात, तिथेही तीर्थाचं स्थान आहे.
एते तीर्थाः समाख्याताः पितामाता तथैव च । पुराणं पठ्यते यत्र गुरुर्यत्र स्वयं स्थितः
हे सर्व तीर्थ सांगितली आहेत, तसेच जिथे वडील-माताजी असतात, जिथे पुराण वाचलं जातं आणि जिथे गुरु स्वतः असतात, तिथेही तीर्थ आहे.
सुभार्या तिष्ठते यत्र तत्र तीर्थं न संशयः । सुपुत्रस्तिष्ठते यत्र तत्र तीर्थं न संशयः
जिथे सुसंस्कारित पत्नी असते, तिथे नक्कीच तीर्थ असतं; जिथे चांगला मुलगा असतो, तिथेही नक्कीच तीर्थ असतं.
एते तीर्थाः समाख्याता राजवेश्म तथैव च । वेन उवाच- पात्रस्य लक्षणं ब्रूहि यस्मै देयं सुरोत्तम
हे सर्व तीर्थ सांगितली आहेत, तसेच राजवाडा देखील. वेन म्हणाला— उत्तम दान कोणाला द्यावं, त्या पात्राची लक्षणं सांग.
प्रसादसुमुखो भूत्वा कृपया मम माधव । वासुदेव उवाच- शृणु राजन्महाप्राज्ञ पात्रस्यापि सुलक्षणम्
माधव, कृपाळू आणि प्रसन्न मनाने माझ्यावर दया दाखव. वासुदेव म्हणाले— राजन, अतिशय बुद्धिमान, पात्राची उत्तम लक्षणं ऐक.
यस्मै देयं सुदानं च श्रद्धापूतैर्महात्मभिः । ब्राह्मणं सुकुलोपेतं वेदाध्ययनतत्परम्
श्रद्धेने शुद्ध झालेल्या महात्म्यांनी उत्तम दान कोणाला द्यावं? जो वेदाध्ययनात तल्लीन आणि सुशिक्षित ब्राह्मण आहे, त्याला दान द्यावं.
शांतं दांतं तपोयुक्तं शुक्लमेव विशेषतः । प्रज्ञावंतं ज्ञानवंतं देवपूजनतत्परम्
जो शांत, संयमी, तपस्वी, विशेषतः शुद्ध, बुद्धिमान, ज्ञानी आणि देवपूजेत तल्लीन आहे, तो पात्र आहे.
सत्यवंतं महापुण्यं वैष्णवं ज्ञानपंडितम् । धर्मज्ञं मुक्तलौल्यं च पाखंडैस्तु विवर्जितम्
जो सत्यवादी, फार पुण्यवान, विष्णुभक्त, ज्ञानात पारंगत, धर्माची जाण असलेला, मुक्तीची हाव नसलेला आणि पाखंडी मतांपासून दूर आहे, तोच खरा पात्र आहे.
एवं पात्रं समाख्यातमन्यदेवं वदाम्यहम् । एवमेतैर्गुणैर्युक्तं स्वसृपुत्रं नरोत्तमम्
अशा प्रकारे पात्र कोण आहे ते सांगितले. आता मी दुसरे सांगतो—या सर्व गुणांनी युक्त असलेला, आपली बहीण किंवा तिचा मुलगा, किंवा उत्तम पुरुष, हेही पात्रच आहेत.
एतं पात्रं विजानीहि दुहितुस्तनयं ततः । जामातरं महाराज भावैरेतैश्च संयुतम्
हेच पात्र मानावे—मुलगी, मुलगा आणि जावई, हे सर्व या गुणांनी युक्त असतील तर, राजन, त्यांनाही पात्र समजावे.
गुरुं च दीक्षितं चैव पात्रभूतं नरोत्तम । एतान्येव सुपात्राणि दानयोग्यानि सत्तम
गुरु किंवा दीक्षा घेतलेला, हेही उत्तम पात्र आहेत. हेच खरे दान घेण्यास योग्य पात्र आहेत, श्रेष्ठ पुरुषा.
वेदाचारसमोपेतस्तृप्तिं नैव च गच्छति । वर्जयेत्किल तं विप्रं तथा काणं सुधूर्तकम्
जो वेदाचार पाळतो पण कधीच समाधानी राहत नाही, तसेच आंधळा किंवा फारच दुष्ट ब्राह्मण, त्यांना टाळावे.
अतिकृष्णं महाराज कपिलं परिवर्जयेत् । कर्कटाक्षं सुनीलं च श्यावदन्तं विवर्जयेत्
राजन, जो अत्यंत काळा आहे किंवा पिवळसर आहे, कर्कटकासारखे डोळे असलेला, फार निळा किंवा काळे दात असलेला, त्यांनाही टाळावे.
नीलदंतं तथा राजन्पीतदंतं तथैव च । गोघ्नं सुकृष्णदंतं च बर्बरं चातिपांशुलम्
राजन, निळे किंवा पिवळे दात असलेला, गायीचा वध करणारा, फार काळे दात असलेला, म्लेच्छ किंवा खूपच मळलेला, हेही टाळावे.
हीनांगमधिकांगं च कुष्ठिनं कुनखं तथा । दुश्चर्माणं महाराज खल्वाटं परिवर्जयेत्
ज्याचे अवयव कमी किंवा जास्त आहेत, कुष्ठरोगी, वाईट नख असलेला, खराब त्वचा असलेला, किंवा टक्कल असलेला, राजन, त्यांनाही टाळावे.
अन्यायेषु रता यस्य जाया विप्रस्य कस्य च । तस्मै दानं न दातव्यं यदि ब्रह्मसमो भवेत्
ज्या ब्राह्मणाच्या पत्नीचे वर्तन चुकीचे आहे, त्याला कधीच दान देऊ नये, तो ब्रह्मासमान असला तरीही.
स्त्रीजिताय न दातव्यं शाखारंडे महामते । व्याधिताय न दातव्यं मृतभोजिषु भूपते
जो स्त्रियांच्या अधीन आहे, शाखा किंवा अंड्यातून जन्मलेला आहे, आजारी आहे, किंवा मृतांचे अन्न खातो, राजन, त्यांनाही दान देऊ नये.
चोराय च न दातव्यं स यद्यत्रिसमो भवेत् । अतृप्ताय न दातव्यं शावं तु परिवर्जयेत्
चोराला कधीच दान देऊ नये, तो अत्रिसमान असला तरीही. जो कधीच समाधानी राहत नाही, त्यालाही देऊ नये, आणि मृताला तर अजिबात नाही.
अतिस्तब्धाय नो देयं शठाय च विशेषतः । वेदशास्त्रसमायुक्तः सदाचारेण वर्जितः
जो फार गर्विष्ठ आहे, विशेषतः कपटी आहे, तो वेदशास्त्रात पारंगत असला तरी, चांगले वर्तन नसेल तर त्याला दान देऊ नये.
श्राद्धे दाने च राजेंद्र नैव युक्तः कदा भवेत् । अथ दानं प्रवक्ष्यामि सफलं पुण्यदायकम्
राजेंद्र, श्राद्ध किंवा दान यासाठी असे लोक कधीच योग्य नाहीत. आता मी फळ देणारे, पुण्यदायक दान सांगतो.
कालतीर्थसुपात्राणां श्रद्धा योगात्प्रजायते । नास्ति श्रद्धासमं पुण्यं नास्ति श्रद्धासमं सुखम्
योग्य काळ, तीर्थ, योग्य पात्र आणि श्रद्धा यांच्या एकत्रिततेने पुण्य मिळते. श्रद्धेसारखे पुण्य नाही, श्रद्धेसारखे सुखही नाही.
नास्ति श्रद्धासमं तीर्थं संसारे प्राणिनां नृप । श्रद्धाभावेन संयुक्तो मामेवं परिसंस्मरेत्
राजन, या संसारात जीवांसाठी श्रद्धेसारखे तीर्थ नाही. श्रद्धा नसलेला जो आहे, त्याने मला असेच आठवावे.
पात्रहस्ते प्रदातव्यं स्वल्पमेव नृपोत्तम । एवंविधस्य दानस्य विधियुक्तस्य यत्फलम्
राजन, पात्राच्या हातातच, अगदी थोडे असले तरी, दान द्यावे. अशा योग्य रीतीने दिलेल्या दानाचे फळ—
अनंतं तदवाप्नोति मत्प्रसादात्सुखी भवेत्
ते अनंत असते; माझ्या कृपेने तो ते मिळवतो आणि सुखी होतो.
वेन उवाच- नित्यदानफलं देव त्वत्तः पूर्वं मया श्रुतम् । नैमित्तिकस्य दानस्य दत्तस्यापि हि यत्फलम्
वेण म्हणाला—देवा, तुझ्याकडून मी नेहमीच्या दानाचे फळ पूर्वी ऐकले आहे. आता निमित्ताने दिलेल्या दानाचे फळ काय तेही सांग.
तत्फलं मे समाचक्ष्व त्वत्प्रसादात्प्रयत्नतः । महातृप्तिं न गच्छामि श्रोतुं श्रद्धा प्रवर्तते
तू कृपापूर्वक आणि मन लावून मला या दानाचे फळ सांग. मला अजून समाधान मिळत नाही, उलट तुझ्या बोलण्यामुळे माझी श्रद्धा अधिक वाढते.
विष्णुरुवाच- नैमित्तिकं प्रवक्ष्यामि दानमेव नृपोत्तम । महापर्वणि संप्राप्ते येन दानानि श्रद्धया
विष्णू म्हणाले – राजांमध्ये श्रेष्ठा, मी तुला विशेष प्रसंगी दिल्या जाणाऱ्या दानाबद्दल सांगतो. जेव्हा मोठ्या सणाचा काळ येतो, तेव्हा श्रद्धेने जी दाने दिली जातात—