अविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं नेति किल्बिषी । अविमुक्ते कृतं किंचित्पापं वज्री भवेद्दृढम्
असं म्हणतात की अविमुक्त क्षेत्रात मरण पावलेला, कितीही पापी असला तरी नरकात जात नाही. पण तिथे केलं गेलेलं पाप वज्रासारखं दृढ होतं.
वज्रलेपेन पापेन तेन मे जन्म राक्षसम् । रौद्रं क्रूरतरं पापं संभूतं हिमपर्वते
त्या वज्रासारख्या घट्ट पापामुळे मला राक्षसाचं जन्म मिळालं. हिमालयात माझं अत्यंत भयंकर आणि क्रूर पापी जीवन सुरू झालं.
द्विर्जातो गृध्रयोनौ प्राक्त्रिर्व्याघ्रो द्विः सरीसृपः । एकवारमुलूकस्तु विड्वराहस्ततः परम्
मी दोनदा गिधाडाच्या जातीमध्ये, पूर्वी तीनदा वाघ म्हणून, दोनदा सर्प म्हणून जन्म घेतला. एकदा घुबड, मग रानडुक्कर म्हणूनही जन्मलो.
इदं तु दशमं जन्म राक्षसं मम भामिनी । अतीतानि सहस्राणि वर्षाणि मम जन्मनः
हे माझं दहावं राक्षसाचं जन्म आहे, तेजस्विनी. माझ्या या जन्मांना हजारो वर्षं उलटून गेली.
नास्ति मे निष्कृतिर्भद्रे एतस्माद्दुःखसागरात् । अत्र त्रियोजनं सुभ्रूर्निर्जंतु हि मया कृतम्
सखी, या दु:खाच्या समुद्रातून मला सुटका नाही. सुंदर भुवईच्या सखी, इथे मी तीन योजनांचं क्षेत्र प्राण्यांविना केलं आहे.
अनागसां च भूतानां बहूनां च कृतः क्षयः । कर्मणा तेन मे सुभ्रूर्दह्यते सततं मनः
मी अनेक निरपराध जीवांचा नाश केला. त्या कर्मामुळे, सुंदर भुवईच्या सखी, माझं मन नेहमी जळत राहतं.
त्वद्दर्शनसुधासिक्तं गतं शैत्यं मनो मम । तीर्थं फलति कालेन सद्यः साधुसमागमः
तुला पाहिल्याने माझ्या मनावर अमृतासारखी शांती पडली. तीर्थाचं फळ वेळेनं मिळतं, पण सज्जनांच्या संगतीचं फळ तात्काळ मिळतं.
अतः सत्संगतिं सुभ्रूः प्रशंसंति मनीषिणः । एतत्ते कथितं सर्वं स्वदुःखं हृद्गतं मया
म्हणूनच, सुंदर भुवईच्या सखी, बुद्धिमान लोक सज्जनांच्या संगतीचं कौतुक करतात. माझ्या मनातलं सगळं दु:ख मी तुला सांगितलं.
विरलः सज्जनः सुभ्रूः स्वात्मा यस्य न खिद्यते । जानास्यत्रोचितं त्वं हि किंचिन्नो वच्म्यतः परम्
सुंदर भुवईच्या सखी, असा सज्जन फार दुर्मिळ असतो, ज्याचं मन स्वतःच्या दु:खाने खचत नाही. इथे काय योग्य आहे ते तुला माहीत आहे, म्हणून मी आणखी काही बोलणार नाही.
अस्य दुःखोदधेः पारं कथं यामीति चिंतयन् । सज्जनानां समा भूतिः सर्वेषामुपजीवनम्
‘या दु:खाच्या समुद्राचा पार कसा पडावा?’ असं विचार करत असताना, सज्जनांची संगत सर्वांसाठी आधार आणि जगण्याचं साधन असते.
क्षीरार्णवः पयो दत्ते हंसाय न बकाय किम् । दत्तात्रेय उवाच। इति तस्य वचः श्रुत्वा दयार्द्रीकृतमानसा 6.127.
दूधाच्या समुद्राने आपलं पाणी हंसाला दिलं, बकाला नाही. दत्तात्रेय म्हणाले — त्याचं बोलणं ऐकून सर्वांच्या मनात दयाळूपणा दाटून आला.
धर्मदाने मतिं कृत्वा जगौ कांचनमालिनी । करिष्ये निष्कृतिं रक्ष इदानीं खलु मा शुचः
धर्माचं दान करायचं असं ठरवून, कांचनमालिनी म्हणाली — मी तुझी भरपाई करीन, आता माझं रक्षण कर, दुःख करू नकोस.
प्रतिज्ञां तु दृढां कृत्वा यतिष्ये तव मुक्तये । बहवो हि कृता माघा वर्षे वर्षे यथाविधि
मी ठाम वचन दिलं आहे, तुझ्या मुक्तीसाठी मी प्रयत्न करीन. दरवर्षी मी अनेक माघस्नानं यथाविधी केली आहेत.
श्रद्धापूर्वं मया भद्र ब्रह्मक्षेत्रे सितासिते । तां वदामि तु संख्यातिं तस्य धर्मस्य राक्षस
हे भद्रे, श्रद्धेने मी ब्रह्माच्या पवित्र क्षेत्रात, गोऱ्या-काळ्या दोन्ही ठिकाणी ती केली आहेत. त्या धर्माचं किती पुण्य आहे, ते मी तुला सांगते, राक्षसा.
गूढो धर्मो हि कर्तव्य इत्यूचुर्विबुधा जनाः । आर्ते दानं प्रशंसंति मुनयो वेदवादिनः
ज्ञानी लोक म्हणतात, धर्म गुप्तपणे करावा. वेद जाणणारे ऋषी म्हणतात, संकटात असणाऱ्यांना दान करावं.
सागरे वर्षतो भद्र किं मेघस्य फलं भवेत् । अनुभूतं मया रक्षः स्वयं तत्पुण्यजं फलम्
हे भद्रे, समुद्रात पाऊस पडला तर मेघाला काय फळ मिळतं? मी स्वतः त्या पुण्याचं फळ अनुभवलं आहे, राक्षसा.
तत्तु दास्यामि ते मित्र सद्यः पापविनाशनम् । निष्पीड्याथ ततो वस्त्रं जलं कृत्वा करांबुजे
मित्रा, ते पुण्य मी तुला देते, जे लगेच पाप नष्ट करतं. मग तिने वस्त्र पिळून, हाताच्या कमळात पाणी घेतलं.
ददौ सा माघजं पुण्यं तस्मै वृद्धाय रक्षसे । शृणु राजन्विचित्रं हि प्रभावं माघधर्मजम्
तिने ते माघस्नानाचं पुण्य त्या वृद्ध राक्षसाला दिलं. ऐक, राजन, माघधर्मातून मिळणाऱ्या अद्भुत शक्तीचं वर्णन.
तदैवं प्राप्य तत्पुण्यं विमुक्ता राक्षसी तनुः । संभूतो देवताकारस्तेजो भास्करविग्रहः
ते पुण्य मिळताच, राक्षसाचं शरीर मुक्त झालं. एक तेजस्वी, देवासारखा दिव्य रूप प्रकट झाला, जणू सूर्याचं मूर्तिमंत तेज.
देवयानं समारूढः सहर्षोत्फुल्ललोचनः । द्योतमानस्तदा व्योम्नि भासयन्प्रभया दिशः
तो देवांचा मार्ग गाठून, आनंदाने डोळे फुलवून, आकाशात चमकत उभा राहिला आणि आपल्या तेजाने सर्व दिशांना उजळून टाकलं.
दिव्यरूपधरो रेजे द्वितीय इव भास्करः । ततोऽभिनंदयामास सतां कांचनमालिनीम्
तो दिव्य रूप धारण करून, दुसऱ्या सूर्यासारखा तेजस्वी दिसत होता. मग त्याने सत्पुरुषांमध्ये कांचनमालिनीचं कौतुक केलं.
भद्रे वेत्तीश्वरो देवः कर्मणां यः फलप्रदः । तत्त्वयोपकृतं सर्वं यत्र मे नास्ति निष्कृतिः
हे भद्रे, सर्व कर्मांचं फळ देणारा देव सर्व जाणतो. तू माझ्यासाठी जे काही केलं, त्याची परतफेड माझ्या हातून शक्य नाही.
इदानीमपि कारुण्यात्प्रसीदानुग्रहं कुरु । शिक्षां विधेहि मे देवि सर्वनीतिमयीं शुभाम्
आता तरी, दयाळूपणाने माझ्यावर कृपा कर आणि मला आशीर्वाद दे. हे देवी, सर्व शुभ धर्ममार्गांची मला शिकवण दे.
सर्वधर्मकरीं नूनं न कुर्वे पातकं यथा । तां श्रुत्वा त्वदनुज्ञातः पश्चाद्यामि सुरालयम्
मला असे सर्व धर्म शिकव, की मी कधीच पाप करणार नाही. तुझ्याकडून ते ऐकून, तुझी परवानगी घेऊन, मी नंतर देवांच्या लोकात जाईन.
दत्तात्रेय उवाच। एतन्निशम्य तेनोक्तं प्रियं धर्ममयं वचः । अतिप्रीत्याब्रवीद्धर्मं राजन्कांचनमालिनी
दत्तात्रेय म्हणाले — त्याने सांगितलेलं ते प्रिय, धर्मयुक्त बोलणं ऐकून, कांचनमालिनी अत्यंत आनंदाने धर्माचं सांगू लागली, राजन.
धर्मं भजस्व सततं त्यज भूतहिंसां सेवस्व साधुपुरुषान्जहि कामशत्रुम् । अन्यस्य दोषगुणकीर्तनमाशु हित्वा सत्यं वदार्चय हरिं व्रज देवलोकम्
नेहमी धर्माचं पालन कर, कोणत्याही जीवाला त्रास देऊ नकोस. सत्पुरुषांची सेवा कर, काम या शत्रूवर विजय मिळव. दुसऱ्यांच्या दोषगुणांची चर्चा सोड, सत्य बोल, हरिची पूजा कर आणि देवांच्या लोकात जा.
देहेऽस्थिमांसरुधिरे स्वमतिं त्यज त्वं जायासुतादिषु सदा ममतां विमुंच । पश्यानिशं जगदिदं क्षणभंगुरं हि वैराग्यभावरसिको भव योगनिष्ठः
हे शरीर हाड, मांस आणि रक्ताने बनलेलं आहे, त्याच्याशी आसक्ती सोड. बायको, मुलं आणि इतरांवर ममता ठेवू नकोस. हे जग क्षणभंगुर आहे, हे नेहमी लक्षात ठेव. वैराग्यात आनंद मान आणि योगात स्थिर राहा.
प्रीत्या मया निगदितं तव धर्ममार्गं चित्तो निधेहि सकलं भवशीलयुक्तः । संत्यज्य राक्षसतनुं धृतदेवदेहो ज्योतिर्मयो व्रज यथासुखमाशु नाकम्
प्रेमाने मी तुला धर्ममार्ग सांगितला आहे. मन पूर्णपणे त्यात लाव, चांगल्या वर्तनाने वाग. राक्षसाचं शरीर सोडून, दिव्य तेजस्वी रूप धारण करून, आनंदाने आणि लवकर स्वर्गात जा.
श्रुत्वाधर्मं ततो हृष्टः संतुष्टो राक्षसोऽब्रवीत् । भवप्रमुदिता नित्यं सर्वदा शिवमस्तु ते
तीचे धर्मयुक्त बोल ऐकून तो राक्षस आनंदित झाला आणि समाधानाने म्हणाला, 'तू नेहमी आनंदी रहा, तुझ्यावर सदैव कल्याण असो.'
आचन्द्रार्कं रमस्व त्वं कैलासे शिवसन्निधौ । उमयाऽखंडितं प्रेम तवास्तु वरवर्णिनि
चंद्रसूर्य असेपर्यंत तू कैलासावर शंकराच्या सान्निध्यात राहा; उमेसोबत तुझे प्रेम कधीही तुटू नये, हे शुभ्रवर्णे.