एतासां पुण्यकालेषु संति तीर्थान्यनेकशः । ग्रामे वा यदि वारण्ये नद्यः सर्वत्र पावनाः
या नद्यांच्या शुभ काळात असंख्य तीर्थस्थाने असतात; गावात असो वा जंगलात, नद्या सर्वत्र पावन आहेत.
तत्र तत्र प्रकर्तव्याः स्नानदानादिकाः क्रियाः । यदा न ज्ञायते नाम तासां तीर्थस्य सत्तमाः
त्या त्या ठिकाणी स्नान, दान यांसारख्या क्रिया कराव्यात; ज्या वेळी त्या श्रेष्ठ तीर्थांची नावे माहीत नसतील.
नामोच्चारं प्रकुर्वीत विष्णुतीर्थमिदं नृप । तीर्थस्य देवता तद्वदहमेव न संशयः
राजा, या ठिकाणी विष्णूचं पवित्र तीर्थ आहे, म्हणून इथे त्याचं नाव उच्चारावं. या तीर्थाची देवता मीच आहे, यात काहीही शंका नाही.
मामेवमुच्चरेद्यो वै तीर्थे देवेषु साधकः । तस्य पुण्यफलं जातं मन्नाम्ना नृपनंदन
जो साधक या तीर्थात देवांमध्ये माझं नाव उच्चारतो, राजकुमार, त्याला माझ्या नावामुळे मिळणाऱ्या पुण्याचं फळ मिळतं.
अज्ञातानां सुतीर्थानां देवानां नृपसत्तम । स्नाने दाने महाराज मन्नाम हि समुच्चरेत्
राजाधिराज, अज्ञात तीर्थांमध्ये किंवा अज्ञात देवतांना स्नान किंवा दान करताना, नक्कीच माझं नाव उच्चारावं.
तीर्थानामेव राजेंद्र धात्रा धात्र्य इमाः कृताः । सिंधवः सर्वपुण्यानां सर्वस्थाः क्षितिमंडले
राजा, या पृथ्वीवर सृष्टीकर्त्याने या नद्या तीर्थरूपाने निर्माण केल्या आहेत, आणि समुद्र हे सर्व पुण्याचं स्थान आहेत, ते सर्वत्र पसरलेले आहेत.
यत्रतत्र प्रकर्त्तव्यं स्नानदानादिकं नृप । अक्षयं फलमाप्नोति सुतीर्थानां प्रसादतः
राजा, जिथे जिथे स्नान, दान किंवा अशा कृती केल्या जातात, तिथे त्या तीर्थांच्या कृपेने अक्षय फळ मिळतं.
तीर्थरूपा महापुण्याः सागरा सप्त एव च । मानसाद्यास्तथा राजन्सरस्यश्च प्रकीर्तिताः
राजा, मानस वगैरे सातही समुद्र आणि प्रसिद्ध सरोवरे हे सर्व तीर्थरूप आहेत आणि अत्यंत पुण्यदायक आहेत.
निर्झराः पल्वलाः प्रोक्तास्तीर्थरूपा न संशयः । स्वल्पा नद्यो महाराज तासु तीर्थं प्रतिष्ठितम्
झरे आणि तळी हेही नक्कीच तीर्थरूप आहेत, यात काही शंका नाही. राजाधिराज, लहान नद्यांमध्येही तीर्थाचं स्थान आहे.
खातेष्वेवं च सर्वेषु वर्जयित्वा च कूपकम् । पर्वतास्तीर्थरूपाश्च मेर्वाद्याश्च महीतले
कूप वगळता सर्व खणलेल्या जागांमध्ये, आणि मेरू वगैरे पर्वतांवरही पृथ्वीवर तीर्थरूप आहे.
यज्ञभूमिश्च यज्ञश्च अग्निहोत्रे यथा स्थितः । श्राद्धभूमिस्तथा शुद्धा देवशाला तथा पुनः
जसं यज्ञभूमी आणि यज्ञ अग्निहोत्रात असतात, तसंच शुद्ध श्राद्धभूमी आणि देवालयही तीर्थरूप आहेत.
होमशाला तथा प्रोक्ता वेदाध्ययनवेश्म च । गृहेषु पुण्यसंयुक्तं गोस्थानं वरमुत्तमम्
होमासाठीची जागा आणि वेदाध्ययनाचं घर हेही तीर्थरूप मानले जातात; घरांमध्ये पुण्ययुक्त गोठा हा सर्वात श्रेष्ठ आहे.
सोमपायी भवेद्यत्र तीर्थं तत्र प्रतिष्ठितम् । आरामो यत्र वै पुण्यो अश्वत्थो यत्र तिष्ठति
जिथे सोमपान केलं जातं, तिथे तीर्थाचं स्थान असतं; जिथे पवित्र वन किंवा अश्वत्थ वृक्ष असतो, तिथेही तीर्थ असतं.
ब्रह्मवृक्षो भवेद्यत्र वटवृक्षस्तथैव च । अन्ये च वन्यसंस्थाने तत्र तीर्थं प्रतिष्ठितम्
जिथे पिंपळ किंवा वड वृक्ष असतो, तसेच जिथे इतर वन्य झाडं असतात, तिथेही तीर्थाचं स्थान आहे.
एते तीर्थाः समाख्याताः पितामाता तथैव च । पुराणं पठ्यते यत्र गुरुर्यत्र स्वयं स्थितः
हे सर्व तीर्थ सांगितली आहेत, तसेच जिथे वडील-माताजी असतात, जिथे पुराण वाचलं जातं आणि जिथे गुरु स्वतः असतात, तिथेही तीर्थ आहे.
सुभार्या तिष्ठते यत्र तत्र तीर्थं न संशयः । सुपुत्रस्तिष्ठते यत्र तत्र तीर्थं न संशयः
जिथे सुसंस्कारित पत्नी असते, तिथे नक्कीच तीर्थ असतं; जिथे चांगला मुलगा असतो, तिथेही नक्कीच तीर्थ असतं.
एते तीर्थाः समाख्याता राजवेश्म तथैव च । वेन उवाच- पात्रस्य लक्षणं ब्रूहि यस्मै देयं सुरोत्तम
हे सर्व तीर्थ सांगितली आहेत, तसेच राजवाडा देखील. वेन म्हणाला— उत्तम दान कोणाला द्यावं, त्या पात्राची लक्षणं सांग.
प्रसादसुमुखो भूत्वा कृपया मम माधव । वासुदेव उवाच- शृणु राजन्महाप्राज्ञ पात्रस्यापि सुलक्षणम्
माधव, कृपाळू आणि प्रसन्न मनाने माझ्यावर दया दाखव. वासुदेव म्हणाले— राजन, अतिशय बुद्धिमान, पात्राची उत्तम लक्षणं ऐक.
यस्मै देयं सुदानं च श्रद्धापूतैर्महात्मभिः । ब्राह्मणं सुकुलोपेतं वेदाध्ययनतत्परम्
श्रद्धेने शुद्ध झालेल्या महात्म्यांनी उत्तम दान कोणाला द्यावं? जो वेदाध्ययनात तल्लीन आणि सुशिक्षित ब्राह्मण आहे, त्याला दान द्यावं.
शांतं दांतं तपोयुक्तं शुक्लमेव विशेषतः । प्रज्ञावंतं ज्ञानवंतं देवपूजनतत्परम्
जो शांत, संयमी, तपस्वी, विशेषतः शुद्ध, बुद्धिमान, ज्ञानी आणि देवपूजेत तल्लीन आहे, तो पात्र आहे.
सत्यवंतं महापुण्यं वैष्णवं ज्ञानपंडितम् । धर्मज्ञं मुक्तलौल्यं च पाखंडैस्तु विवर्जितम्
जो सत्यवादी, फार पुण्यवान, विष्णुभक्त, ज्ञानात पारंगत, धर्माची जाण असलेला, मुक्तीची हाव नसलेला आणि पाखंडी मतांपासून दूर आहे, तोच खरा पात्र आहे.
एवं पात्रं समाख्यातमन्यदेवं वदाम्यहम् । एवमेतैर्गुणैर्युक्तं स्वसृपुत्रं नरोत्तमम्
अशा प्रकारे पात्र कोण आहे ते सांगितले. आता मी दुसरे सांगतो—या सर्व गुणांनी युक्त असलेला, आपली बहीण किंवा तिचा मुलगा, किंवा उत्तम पुरुष, हेही पात्रच आहेत.
एतं पात्रं विजानीहि दुहितुस्तनयं ततः । जामातरं महाराज भावैरेतैश्च संयुतम्
हेच पात्र मानावे—मुलगी, मुलगा आणि जावई, हे सर्व या गुणांनी युक्त असतील तर, राजन, त्यांनाही पात्र समजावे.
गुरुं च दीक्षितं चैव पात्रभूतं नरोत्तम । एतान्येव सुपात्राणि दानयोग्यानि सत्तम
गुरु किंवा दीक्षा घेतलेला, हेही उत्तम पात्र आहेत. हेच खरे दान घेण्यास योग्य पात्र आहेत, श्रेष्ठ पुरुषा.
वेदाचारसमोपेतस्तृप्तिं नैव च गच्छति । वर्जयेत्किल तं विप्रं तथा काणं सुधूर्तकम्
जो वेदाचार पाळतो पण कधीच समाधानी राहत नाही, तसेच आंधळा किंवा फारच दुष्ट ब्राह्मण, त्यांना टाळावे.
अतिकृष्णं महाराज कपिलं परिवर्जयेत् । कर्कटाक्षं सुनीलं च श्यावदन्तं विवर्जयेत्
राजन, जो अत्यंत काळा आहे किंवा पिवळसर आहे, कर्कटकासारखे डोळे असलेला, फार निळा किंवा काळे दात असलेला, त्यांनाही टाळावे.
नीलदंतं तथा राजन्पीतदंतं तथैव च । गोघ्नं सुकृष्णदंतं च बर्बरं चातिपांशुलम्
राजन, निळे किंवा पिवळे दात असलेला, गायीचा वध करणारा, फार काळे दात असलेला, म्लेच्छ किंवा खूपच मळलेला, हेही टाळावे.
हीनांगमधिकांगं च कुष्ठिनं कुनखं तथा । दुश्चर्माणं महाराज खल्वाटं परिवर्जयेत्
ज्याचे अवयव कमी किंवा जास्त आहेत, कुष्ठरोगी, वाईट नख असलेला, खराब त्वचा असलेला, किंवा टक्कल असलेला, राजन, त्यांनाही टाळावे.
अन्यायेषु रता यस्य जाया विप्रस्य कस्य च । तस्मै दानं न दातव्यं यदि ब्रह्मसमो भवेत्
ज्या ब्राह्मणाच्या पत्नीचे वर्तन चुकीचे आहे, त्याला कधीच दान देऊ नये, तो ब्रह्मासमान असला तरीही.
स्त्रीजिताय न दातव्यं शाखारंडे महामते । व्याधिताय न दातव्यं मृतभोजिषु भूपते
जो स्त्रियांच्या अधीन आहे, शाखा किंवा अंड्यातून जन्मलेला आहे, आजारी आहे, किंवा मृतांचे अन्न खातो, राजन, त्यांनाही दान देऊ नये.