पुत्रस्य जातमात्रस्य चौलमौंज्यादिकं तथा । प्रासादध्वजदेवानां प्रतिष्ठादिककर्मणि
नवजात मुलाचा मुंज, चूडाकर्म, तसेच देवळातील ध्वज, देवतांची स्थापना यांसारख्या विधींसाठी—
वापीकूपतडागानां गृहवास्तुमयं नृप । तदाभ्युदयिकं प्रोक्तं मातॄणां यत्र पूजनम्
राजा, विहिरी, तलाव, तळी, घरबांधणी आणि मातांची पूजा यासाठीही हा शुभ काळ सांगितला आहे.
तस्मिन्काले ददेद्दानं सर्वसिद्धिप्रदायकम् । आभ्युदयिक एवायं कालः प्रोक्तो नृपोत्तम
अशा वेळी दान दिल्यास सर्व सिद्धी मिळतात; हा काळ खरोखरच शुभ काळ म्हणून ओळखला जातो, राजाधिराज.
अन्यच्चैव प्रवक्ष्यामि पापपीडानिवारणम् । मृत्युकाले च संप्राप्ते क्षयं ज्ञात्वा नरोत्तम
आणखी एक सांगतो—पापाची बाधा दूर करण्यासाठी, आणि मृत्यू जवळ आला आहे हे समजल्यावर, श्रेष्ठ पुरुषा.
तत्र दानं प्रदातव्यं यममार्गसुखप्रदम् । नित्यनैमित्तिकाः कालाः काम्याभ्युदयिकास्तथा
त्या वेळी दान द्यावे, जे यमाच्या मार्गावर सुख देणारे असते; हे काळ नेहमीचे, विशेष, इच्छित आणि शुभ असे आहेत.
अंत्यःकालो महाराज समाख्यातस्तवाग्रतः । एते कालाः समाख्याताः स्वकर्मफलदायकाः
राजा, अंतिम काळही तुझ्यासमोर सांगितला; हे सर्व काळ त्यांच्या कर्मानुसार फळ देणारे आहेत.
तीर्थस्य लक्षणं राजन्प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः । सुतीर्थानामियं गंगा भाति पुण्या सरस्वती
राजा, मी तुझ्यासमोर तीर्थाचे लक्षण सांगतो; सर्व तीर्थांमध्ये गंगा आणि पुण्यवती सरस्वती उजळून दिसतात.
रेवा च यमुना तापी तथा चर्मण्वती नदी । सरयूर्घर्घरा वेणा सर्वपापप्रणाशिनी
रेवा, यमुना, तापी, चर्मण्वती, सरयू, घरघर, वेणा—या सर्व नद्या सर्व पापे नाहीशा करतात.
कावेरी कपिला चान्या विशाला विश्वतारणी । गोदावरी समाख्याता तुंगभद्रा नरोत्तम
कावेरी, कपिला, विशाल, विश्वतारण, गोदावरी आणि प्रसिद्ध तुंगभद्रा, हे श्रेष्ठ पुरुषा.
पापानां भीतिदा नित्यं भीमरथ्या प्रपठ्यते । देविका कृष्णगंगा च अन्याः सरिद्वरोत्तमाः
पाप्यांना नेहमी भीती देणारी भीमरथी प्रसिद्ध आहे; देविका, कृष्णगंगा आणि इतर उत्तम नद्या आहेत.
एतासां पुण्यकालेषु संति तीर्थान्यनेकशः । ग्रामे वा यदि वारण्ये नद्यः सर्वत्र पावनाः
या नद्यांच्या शुभ काळात असंख्य तीर्थस्थाने असतात; गावात असो वा जंगलात, नद्या सर्वत्र पावन आहेत.
तत्र तत्र प्रकर्तव्याः स्नानदानादिकाः क्रियाः । यदा न ज्ञायते नाम तासां तीर्थस्य सत्तमाः
त्या त्या ठिकाणी स्नान, दान यांसारख्या क्रिया कराव्यात; ज्या वेळी त्या श्रेष्ठ तीर्थांची नावे माहीत नसतील.
नामोच्चारं प्रकुर्वीत विष्णुतीर्थमिदं नृप । तीर्थस्य देवता तद्वदहमेव न संशयः
राजा, या ठिकाणी विष्णूचं पवित्र तीर्थ आहे, म्हणून इथे त्याचं नाव उच्चारावं. या तीर्थाची देवता मीच आहे, यात काहीही शंका नाही.
मामेवमुच्चरेद्यो वै तीर्थे देवेषु साधकः । तस्य पुण्यफलं जातं मन्नाम्ना नृपनंदन
जो साधक या तीर्थात देवांमध्ये माझं नाव उच्चारतो, राजकुमार, त्याला माझ्या नावामुळे मिळणाऱ्या पुण्याचं फळ मिळतं.
अज्ञातानां सुतीर्थानां देवानां नृपसत्तम । स्नाने दाने महाराज मन्नाम हि समुच्चरेत्
राजाधिराज, अज्ञात तीर्थांमध्ये किंवा अज्ञात देवतांना स्नान किंवा दान करताना, नक्कीच माझं नाव उच्चारावं.
तीर्थानामेव राजेंद्र धात्रा धात्र्य इमाः कृताः । सिंधवः सर्वपुण्यानां सर्वस्थाः क्षितिमंडले
राजा, या पृथ्वीवर सृष्टीकर्त्याने या नद्या तीर्थरूपाने निर्माण केल्या आहेत, आणि समुद्र हे सर्व पुण्याचं स्थान आहेत, ते सर्वत्र पसरलेले आहेत.
यत्रतत्र प्रकर्त्तव्यं स्नानदानादिकं नृप । अक्षयं फलमाप्नोति सुतीर्थानां प्रसादतः
राजा, जिथे जिथे स्नान, दान किंवा अशा कृती केल्या जातात, तिथे त्या तीर्थांच्या कृपेने अक्षय फळ मिळतं.
तीर्थरूपा महापुण्याः सागरा सप्त एव च । मानसाद्यास्तथा राजन्सरस्यश्च प्रकीर्तिताः
राजा, मानस वगैरे सातही समुद्र आणि प्रसिद्ध सरोवरे हे सर्व तीर्थरूप आहेत आणि अत्यंत पुण्यदायक आहेत.
निर्झराः पल्वलाः प्रोक्तास्तीर्थरूपा न संशयः । स्वल्पा नद्यो महाराज तासु तीर्थं प्रतिष्ठितम्
झरे आणि तळी हेही नक्कीच तीर्थरूप आहेत, यात काही शंका नाही. राजाधिराज, लहान नद्यांमध्येही तीर्थाचं स्थान आहे.
खातेष्वेवं च सर्वेषु वर्जयित्वा च कूपकम् । पर्वतास्तीर्थरूपाश्च मेर्वाद्याश्च महीतले
कूप वगळता सर्व खणलेल्या जागांमध्ये, आणि मेरू वगैरे पर्वतांवरही पृथ्वीवर तीर्थरूप आहे.
यज्ञभूमिश्च यज्ञश्च अग्निहोत्रे यथा स्थितः । श्राद्धभूमिस्तथा शुद्धा देवशाला तथा पुनः
जसं यज्ञभूमी आणि यज्ञ अग्निहोत्रात असतात, तसंच शुद्ध श्राद्धभूमी आणि देवालयही तीर्थरूप आहेत.
होमशाला तथा प्रोक्ता वेदाध्ययनवेश्म च । गृहेषु पुण्यसंयुक्तं गोस्थानं वरमुत्तमम्
होमासाठीची जागा आणि वेदाध्ययनाचं घर हेही तीर्थरूप मानले जातात; घरांमध्ये पुण्ययुक्त गोठा हा सर्वात श्रेष्ठ आहे.
सोमपायी भवेद्यत्र तीर्थं तत्र प्रतिष्ठितम् । आरामो यत्र वै पुण्यो अश्वत्थो यत्र तिष्ठति
जिथे सोमपान केलं जातं, तिथे तीर्थाचं स्थान असतं; जिथे पवित्र वन किंवा अश्वत्थ वृक्ष असतो, तिथेही तीर्थ असतं.
ब्रह्मवृक्षो भवेद्यत्र वटवृक्षस्तथैव च । अन्ये च वन्यसंस्थाने तत्र तीर्थं प्रतिष्ठितम्
जिथे पिंपळ किंवा वड वृक्ष असतो, तसेच जिथे इतर वन्य झाडं असतात, तिथेही तीर्थाचं स्थान आहे.
एते तीर्थाः समाख्याताः पितामाता तथैव च । पुराणं पठ्यते यत्र गुरुर्यत्र स्वयं स्थितः
हे सर्व तीर्थ सांगितली आहेत, तसेच जिथे वडील-माताजी असतात, जिथे पुराण वाचलं जातं आणि जिथे गुरु स्वतः असतात, तिथेही तीर्थ आहे.
सुभार्या तिष्ठते यत्र तत्र तीर्थं न संशयः । सुपुत्रस्तिष्ठते यत्र तत्र तीर्थं न संशयः
जिथे सुसंस्कारित पत्नी असते, तिथे नक्कीच तीर्थ असतं; जिथे चांगला मुलगा असतो, तिथेही नक्कीच तीर्थ असतं.
एते तीर्थाः समाख्याता राजवेश्म तथैव च । वेन उवाच- पात्रस्य लक्षणं ब्रूहि यस्मै देयं सुरोत्तम
हे सर्व तीर्थ सांगितली आहेत, तसेच राजवाडा देखील. वेन म्हणाला— उत्तम दान कोणाला द्यावं, त्या पात्राची लक्षणं सांग.
प्रसादसुमुखो भूत्वा कृपया मम माधव । वासुदेव उवाच- शृणु राजन्महाप्राज्ञ पात्रस्यापि सुलक्षणम्
माधव, कृपाळू आणि प्रसन्न मनाने माझ्यावर दया दाखव. वासुदेव म्हणाले— राजन, अतिशय बुद्धिमान, पात्राची उत्तम लक्षणं ऐक.
यस्मै देयं सुदानं च श्रद्धापूतैर्महात्मभिः । ब्राह्मणं सुकुलोपेतं वेदाध्ययनतत्परम्
श्रद्धेने शुद्ध झालेल्या महात्म्यांनी उत्तम दान कोणाला द्यावं? जो वेदाध्ययनात तल्लीन आणि सुशिक्षित ब्राह्मण आहे, त्याला दान द्यावं.
शांतं दांतं तपोयुक्तं शुक्लमेव विशेषतः । प्रज्ञावंतं ज्ञानवंतं देवपूजनतत्परम्
जो शांत, संयमी, तपस्वी, विशेषतः शुद्ध, बुद्धिमान, ज्ञानी आणि देवपूजेत तल्लीन आहे, तो पात्र आहे.