मत्प्रीतये चरित्रं स्वं त्वं ब्रूहि मम राक्षस । कर्मणा केनजातोऽसि विरूपोऽतिभयंकरः
आता, माझ्या आनंदासाठी, तुझे चरित्र सांग, हे राक्षसा—कुठल्या कर्मामुळे तू असा विकृत आणि भयंकर जन्मास आला आहेस?
श्मश्रुलो दीर्घदंष्ट्रंश्च क्रव्यादो गिरिगह्वरे । राक्षस उवाच। इष्टं ददाति गृह्णाति गुह्यं वदति पृच्छति
लांब दाढी, मोठ्या सुळ्या असलेला, पर्वताच्या गुहांत राहणारा मांसाहारी—राक्षस म्हणाला: जो हवे ते देतो, घेतो, गुपित सांगतो, विचारतो—
प्रीत्या हि सज्जनो भद्रे तच्च सर्वं त्वयि स्थितम् । त्वया संभावितो नूनं मन्येऽहं वामलोचने
सज्जन लोक आनंदाने तुझ्यावर प्रेम करतात, आणि त्यांच्या सर्व चांगुलपणाचं केंद्र तूच आहेस. सुंदर डोळ्यांची सखी, मला खात्री आहे की, तू त्यांच्याकडून मान मिळवला आहेस.
भाविनी निष्कृतिः सद्यस्त्वयास्य क्रूरकर्मणः । अतो वक्ष्यामि ते भद्रे दुष्कृतं यत्स्वयंकृतम्
भाग्यवती, या क्रूर कर्माचं तुझ्यामुळे लगेचच उपाय होईल. म्हणून, सखी, मी तुला माझ्या हातून झालेलं पाप सांगतो.
निवेद्य सज्जने दुःखं ततः सर्वसुखी भवेत् । शृणु सुश्रोण्यहं काश्यां बह्वृचो वेदपारगः
आपलं दु:ख सज्जनांना सांगितल्यावर मन हलकं होतं आणि सुख मिळतं. सुंदर कंबरेच्या सखी, ऐक, मी काशी नगरीत ऋग्वेदाचा पारंगत ब्राह्मण होतो.
जातः पुरा द्विजः श्रेष्ठः कुले महति निर्मले । राज्ञां दुष्कृतिनां भीरु शूद्राणां च तथा विशाम्
पूर्वी मी एका मोठ्या, शुद्ध ब्राह्मण घराण्यात जन्मलो होतो. भीतीने थरथरणाऱ्या सखी, त्या काळात पापी राजे, शूद्र आणि सामान्य लोकांमध्येही होतो.
वाराणस्यां कृतो घोरो मया दुष्टप्रतिग्रहः । बहुधा बहुधा वारं निषिद्धः कुत्सितो बहु
वाराणसीमध्ये मी वाईट दान स्वीकारलं, हे फार मोठं पाप केलं. अनेकदा मला त्यासाठी टोकलं गेलं, तरी मी पुन्हा पुन्हा तेच वाईट दान घेतलं आणि लोकांनी मला निंदा केली.
चांडालस्यापि न त्यक्तो मया दुष्टप्रतिग्रहः । अन्यच्च पातकं तत्र ममाभून्मूढचेतसः । तन्नास्ति दुष्कृतं कर्म मया यत्र न यत्कृतम्
चांडाळाकडून मिळालेलं वाईट दानही मी सोडलं नाही. त्या ठिकाणी, माझ्या अज्ञानामुळे, मी आणखीही पाप केलं. असं एकही वाईट कर्म नाही, जे मी केलं नाही.
अन्यच्च श्रूयतां दोषः क्षेत्रस्य वरवर्णिनि । अविमुक्तेऽणुमात्रं यत्तदघं मेरुतां व्रजेत् । न धर्मस्तु मया कश्चित्संचितस्तत्र जन्मनि
सुंदर वर्णाच्या सखी, त्या पवित्र क्षेत्राबद्दल अजून एक दोष ऐक. अविमुक्त क्षेत्रात अगदी लहान पापही मेरू पर्वताएवढं भारी होतं. त्या जन्मात मी काहीही पुण्य साठवलं नाही.
ततो बहुतिथे काले मृतस्तत्रैव शोभने । अविमुक्तप्रभावेण न चाहं नरकं गतः
मग खूप काळानंतर मी तिथेच मरण पावलो, सुंदर सखी. पण अविमुक्त क्षेत्राच्या प्रभावामुळे मी नरकात गेलो नाही.
अविमुक्ते मृतः कश्चिन्नरकं नेति किल्बिषी । अविमुक्ते कृतं किंचित्पापं वज्री भवेद्दृढम्
असं म्हणतात की अविमुक्त क्षेत्रात मरण पावलेला, कितीही पापी असला तरी नरकात जात नाही. पण तिथे केलं गेलेलं पाप वज्रासारखं दृढ होतं.
वज्रलेपेन पापेन तेन मे जन्म राक्षसम् । रौद्रं क्रूरतरं पापं संभूतं हिमपर्वते
त्या वज्रासारख्या घट्ट पापामुळे मला राक्षसाचं जन्म मिळालं. हिमालयात माझं अत्यंत भयंकर आणि क्रूर पापी जीवन सुरू झालं.
द्विर्जातो गृध्रयोनौ प्राक्त्रिर्व्याघ्रो द्विः सरीसृपः । एकवारमुलूकस्तु विड्वराहस्ततः परम्
मी दोनदा गिधाडाच्या जातीमध्ये, पूर्वी तीनदा वाघ म्हणून, दोनदा सर्प म्हणून जन्म घेतला. एकदा घुबड, मग रानडुक्कर म्हणूनही जन्मलो.
इदं तु दशमं जन्म राक्षसं मम भामिनी । अतीतानि सहस्राणि वर्षाणि मम जन्मनः
हे माझं दहावं राक्षसाचं जन्म आहे, तेजस्विनी. माझ्या या जन्मांना हजारो वर्षं उलटून गेली.
नास्ति मे निष्कृतिर्भद्रे एतस्माद्दुःखसागरात् । अत्र त्रियोजनं सुभ्रूर्निर्जंतु हि मया कृतम्
सखी, या दु:खाच्या समुद्रातून मला सुटका नाही. सुंदर भुवईच्या सखी, इथे मी तीन योजनांचं क्षेत्र प्राण्यांविना केलं आहे.
अनागसां च भूतानां बहूनां च कृतः क्षयः । कर्मणा तेन मे सुभ्रूर्दह्यते सततं मनः
मी अनेक निरपराध जीवांचा नाश केला. त्या कर्मामुळे, सुंदर भुवईच्या सखी, माझं मन नेहमी जळत राहतं.
त्वद्दर्शनसुधासिक्तं गतं शैत्यं मनो मम । तीर्थं फलति कालेन सद्यः साधुसमागमः
तुला पाहिल्याने माझ्या मनावर अमृतासारखी शांती पडली. तीर्थाचं फळ वेळेनं मिळतं, पण सज्जनांच्या संगतीचं फळ तात्काळ मिळतं.
अतः सत्संगतिं सुभ्रूः प्रशंसंति मनीषिणः । एतत्ते कथितं सर्वं स्वदुःखं हृद्गतं मया
म्हणूनच, सुंदर भुवईच्या सखी, बुद्धिमान लोक सज्जनांच्या संगतीचं कौतुक करतात. माझ्या मनातलं सगळं दु:ख मी तुला सांगितलं.
विरलः सज्जनः सुभ्रूः स्वात्मा यस्य न खिद्यते । जानास्यत्रोचितं त्वं हि किंचिन्नो वच्म्यतः परम्
सुंदर भुवईच्या सखी, असा सज्जन फार दुर्मिळ असतो, ज्याचं मन स्वतःच्या दु:खाने खचत नाही. इथे काय योग्य आहे ते तुला माहीत आहे, म्हणून मी आणखी काही बोलणार नाही.
अस्य दुःखोदधेः पारं कथं यामीति चिंतयन् । सज्जनानां समा भूतिः सर्वेषामुपजीवनम्
‘या दु:खाच्या समुद्राचा पार कसा पडावा?’ असं विचार करत असताना, सज्जनांची संगत सर्वांसाठी आधार आणि जगण्याचं साधन असते.
क्षीरार्णवः पयो दत्ते हंसाय न बकाय किम् । दत्तात्रेय उवाच। इति तस्य वचः श्रुत्वा दयार्द्रीकृतमानसा 6.127.
दूधाच्या समुद्राने आपलं पाणी हंसाला दिलं, बकाला नाही. दत्तात्रेय म्हणाले — त्याचं बोलणं ऐकून सर्वांच्या मनात दयाळूपणा दाटून आला.
धर्मदाने मतिं कृत्वा जगौ कांचनमालिनी । करिष्ये निष्कृतिं रक्ष इदानीं खलु मा शुचः
धर्माचं दान करायचं असं ठरवून, कांचनमालिनी म्हणाली — मी तुझी भरपाई करीन, आता माझं रक्षण कर, दुःख करू नकोस.
प्रतिज्ञां तु दृढां कृत्वा यतिष्ये तव मुक्तये । बहवो हि कृता माघा वर्षे वर्षे यथाविधि
मी ठाम वचन दिलं आहे, तुझ्या मुक्तीसाठी मी प्रयत्न करीन. दरवर्षी मी अनेक माघस्नानं यथाविधी केली आहेत.
श्रद्धापूर्वं मया भद्र ब्रह्मक्षेत्रे सितासिते । तां वदामि तु संख्यातिं तस्य धर्मस्य राक्षस
हे भद्रे, श्रद्धेने मी ब्रह्माच्या पवित्र क्षेत्रात, गोऱ्या-काळ्या दोन्ही ठिकाणी ती केली आहेत. त्या धर्माचं किती पुण्य आहे, ते मी तुला सांगते, राक्षसा.
गूढो धर्मो हि कर्तव्य इत्यूचुर्विबुधा जनाः । आर्ते दानं प्रशंसंति मुनयो वेदवादिनः
ज्ञानी लोक म्हणतात, धर्म गुप्तपणे करावा. वेद जाणणारे ऋषी म्हणतात, संकटात असणाऱ्यांना दान करावं.
सागरे वर्षतो भद्र किं मेघस्य फलं भवेत् । अनुभूतं मया रक्षः स्वयं तत्पुण्यजं फलम्
हे भद्रे, समुद्रात पाऊस पडला तर मेघाला काय फळ मिळतं? मी स्वतः त्या पुण्याचं फळ अनुभवलं आहे, राक्षसा.
तत्तु दास्यामि ते मित्र सद्यः पापविनाशनम् । निष्पीड्याथ ततो वस्त्रं जलं कृत्वा करांबुजे
मित्रा, ते पुण्य मी तुला देते, जे लगेच पाप नष्ट करतं. मग तिने वस्त्र पिळून, हाताच्या कमळात पाणी घेतलं.
ददौ सा माघजं पुण्यं तस्मै वृद्धाय रक्षसे । शृणु राजन्विचित्रं हि प्रभावं माघधर्मजम्
तिने ते माघस्नानाचं पुण्य त्या वृद्ध राक्षसाला दिलं. ऐक, राजन, माघधर्मातून मिळणाऱ्या अद्भुत शक्तीचं वर्णन.
तदैवं प्राप्य तत्पुण्यं विमुक्ता राक्षसी तनुः । संभूतो देवताकारस्तेजो भास्करविग्रहः
ते पुण्य मिळताच, राक्षसाचं शरीर मुक्त झालं. एक तेजस्वी, देवासारखा दिव्य रूप प्रकट झाला, जणू सूर्याचं मूर्तिमंत तेज.
देवयानं समारूढः सहर्षोत्फुल्ललोचनः । द्योतमानस्तदा व्योम्नि भासयन्प्रभया दिशः
तो देवांचा मार्ग गाठून, आनंदाने डोळे फुलवून, आकाशात चमकत उभा राहिला आणि आपल्या तेजाने सर्व दिशांना उजळून टाकलं.