अत्यर्थं भाषमाणं तं राजानं पापचेतनम् । कुपितास्ते महात्मानः सर्वे वै ब्रह्मणः सुताः
तो राजा वाईट मनाचा असून खूप बोलू लागला, तेव्हा सर्व ब्रह्मदेवांचे पुत्र, जे महात्मे होते, ते रागावले.
कुपितेष्वेव विप्रेषु वेनो राजा महात्मसु । ब्रह्मशापभयात्तेषां वल्मीकं प्रविवेश ह
ब्राह्मण रागावले तेव्हा वेना, ब्रह्मदेवाच्या शापाच्या भीतीने, मुंग्यांच्या वारुळात लपला.
अथ ते मुनयः क्रुद्धा वेनं पश्यंति सर्वतः । ज्ञात्वा प्रनष्टं भूपं तं वल्मीकस्थं सुसांप्रतम्
मग ते ऋषी रागाने वेनाला सर्वत्र शोधू लागले; राजा हरवला हे कळल्यावर त्यांनी त्याला वारुळात सापडलं.
बलादानिन्युस्तं विप्राः क्रूरं तं पापचेतनम् । दृष्ट्वा च पापकर्माणं मुनयः सुसमाहिताः
त्या क्रूर, पापी वेनाला ब्राह्मणांनी जबरदस्तीने बाहेर काढलं; त्याच्या पापी कृत्यांना पाहून ऋषी एकाग्र झाले.
सव्यं पाणिं ममंथुस्ते भूपस्य जातमन्यवः । तस्माज्जातो महाह्रस्वो नीलवर्णो भयंकरः
रागाने त्यांनी वेनाचा डावा हात मथला; त्यातून एक अगदी ठेंगणा, काळा आणि भयानक असा जीव जन्माला आला.
बर्बरो रक्तनेत्रस्तु बाणपाणिर्धनुर्द्धरः । सर्वेषामेव पापानां निषादानां बभूव ह
तो बार्बर, लाल डोळ्यांचा, हातात धनुष्यबाण असलेला होता; तो सर्व पापी निषादांचा आद्य पुरुष झाला.
धाता पालयिता राजा म्लेच्छानां तु विशेषतः । तं दृष्ट्वा पापकर्माणमृषयस्तु महामते
त्याला विशेषतः म्लेच्छांचा रक्षक आणि राजा नेमण्यात आला; त्याच्या पापी कृत्यांना पाहून ज्ञानी ऋषी—
ममंथुर्दक्षिणं पाणिं वेनस्यापि महात्मनः । तस्माज्जातो महात्मा स येन दुग्धा वसुंधरा
मग त्यांनी महात्मा वेनाचा उजवा हात मथला; त्यातून असा एक महात्मा जन्मला, ज्याने पृथ्वीचे दुग्ध काढले.
पृथुर्नाम महाप्राज्ञो राजराजो महाबलः । तस्य पुण्यप्रसादाच्च वेनो धर्मार्थकोविदः
त्याचं नाव पृथु होतं, तो अत्यंत बुद्धिमान, राजांचा राजा आणि बलवान होता; त्याच्या पुण्यामुळे वेना धर्म आणि अर्थ यात निपुण झाला.
चक्रवर्तिपदं भुक्त्वा प्रसादात्तस्य चक्रिणः । जगाम वैष्णवं लोकं तद्विष्णोः परमं पदम्
त्या चक्रधारीच्या कृपेने सम्राटपद भोगून, तो विष्णूच्या लोकात, म्हणजेच विष्णूच्या परमपदात गेला.
ऋषय ऊचुः- कथं वेनो गतः स्वर्गं पापं त्यक्त्वा प्रदूरतः । तन्नो विस्तरतोऽत्रापि वद सत्यवतां वर
ऋषी म्हणाले - वेनाने पाप सोडून इतक्या दूरून स्वर्ग कसा मिळवला? सत्यप्रियांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, हे सविस्तर सांग.
सूतउवाच- ऋषीणां पुण्यसंसर्गात्संवादाच्च द्विजोत्तम । कायस्य मथनात्पापो बहिस्तस्य विनिर्गतः
सूतम्हणाले - पुण्यवान ऋषींच्या संगतीने आणि त्यांच्या संवादाने, तसेच त्याच्या शरीराच्या मथनामुळे, त्याचं पाप बाहेर पडलं.
पश्चाद्वेनः स पुण्यात्मा ज्ञानं लेभे च शाश्वतम् । रेवाया दक्षिणे कूले तपश्चचार स द्विजाः
नंतर वेन या पुण्यवान माणसाने शाश्वत ज्ञान मिळवलं आणि रेवा नदीच्या दक्षिण काठावर त्याने कठोर तप केला, हे द्विजांनो.
तृणबिन्दोर्ऋषेश्चैव आश्रमे पापनाशने । वर्षाणां तु शतं साग्रं कामक्रोधविवर्जितः
तृणबिंदू ऋषींच्या पाप नष्ट करणाऱ्या आश्रमात, तो काम आणि राग सोडून शंभर वर्षांहून अधिक काळ तप करत राहिला.
तस्योग्रतपसादेवः शंखचक्रगदाधरः । प्रसन्नोभून्महाभागा निष्पापस्य नृपस्य वै
त्याच्या कठोर तपामुळे शंख, चक्र आणि गदा धारण करणारा परमेश्वर त्या निष्पाप राजावर प्रसन्न झाला.
उवाच च प्रसन्नोऽस्मि व्रियतां वरउत्तमः । वेन उवाच- यदि देव प्रसन्नोऽसि देहि मे वरमुत्तमम्
तो म्हणाला, 'मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे, सर्वोत्तम वर माग.' वेन म्हणाला, 'देवा, जर तू प्रसन्न असशील तर मला सर्वोच्च वर दे.'
अनेनापि शरीरेण गंतुमिच्छामि त्वत्पदम् । पित्रा सार्धं महाभाग मात्रा चैव सुरेश्वर । तवैव तेजसा देव तद्विष्णोः परमं पदम्
या देहानेच मी तुझ्या पायांपर्यंत पोहोचू इच्छितो, हे महाभागा, माझ्या वडिलांसह आणि आईसह; तुझ्या तेजाने, हे देव, त्या विष्णूच्या परम स्थानाला.
श्रीवासुदेव उवाच- क्वगतोऽसौ महामोहो येन त्वं मोहितो नृप । लोभेन मोहयुक्तेन तमोमार्गे निपातितः
श्रीवासुदेव म्हणाले, 'राजा, तो मोठा मोह कुठे गेला, ज्यामुळे तू मोहात पडलास? लोभामुळे तू अंधकाराच्या मार्गावर पडला होतास.'
वेन उवाच- यन्मे पूर्वकृतं पापं तेनाहं मोहितो विभो । अतो मामुद्धरास्मात्त्वं पापाच्चैव सुदारुणात्
वेन म्हणाला, 'माझ्या पूर्वीच्या पापामुळे मी मोहात पडलो, हे प्रभो; म्हणून या भयंकर पापातून मला वर काढ.'
प्रजप्तव्यमथो पठ्यं तद्वदानुग्रहाद्विभो । भगवानुवाच- साधु भूप महाभाग पापं ते नाशमागतम्
'काय जपावं किंवा वाचावं ते कृपेनं मला सांग, हे प्रभो.' भगवंत म्हणाले, 'राजा, छान केलंस, तुझं पाप नष्ट झालं आहे.'
शुद्धोसि तपसा च त्वं ततः पुण्यं वदाम्यहम् । पुरा वै ब्रह्मणा तात पृष्टोहं भवता यथा
तू तपाने शुद्ध झाला आहेस, म्हणून मी तुला पुण्य सांगतो. पूर्वी ब्रह्मदेवाने मला जसं विचारलं होतं तसं तूही विचारलंस.
तस्मै यदुदितं वत्स तत्ते सर्वं वदाम्यहम् । एकदा ब्रह्मणा ध्यानस्थितेन नाभिपंकजे
माझ्या लेकरा, ब्रह्मदेवाला मी जे काही सांगितलं होतं ते सगळं मी तुला सांगतो. एकदा ब्रह्मदेव नाभीच्या कमळावर ध्यानस्थ होता—
प्रादुरास तदा तस्य वरदानाय सुव्रत । तेन पृष्टं महत्पुण्यं स्तोत्रं पापप्रणाशनम्
त्यावेळी वर देण्यासाठी मी त्याच्यासमोर प्रकट झालो. त्याने मोठं पुण्य देणारं, पाप नष्ट करणारं स्तोत्र मागितलं.
वासुदेवाभिधानं च सुगतिप्रदमिच्छता । स्तोत्राणां परमं तस्मै वासुदेवाभिधं महत्
सुखप्राप्तीची इच्छा असणाऱ्यांसाठी मी त्याला 'वासुदेव' नावाचं, सर्व स्तोत्रांमध्ये श्रेष्ठ असं स्तोत्र दिलं, जे उत्तम मार्ग देतं.
सर्वसौख्यप्रदं नॄणां पठतां जपतां सदा । उपादिशं महाभाग विष्णुप्रीतिकरं परम्
हे स्तोत्र नेहमी वाचणाऱ्यांना आणि जप करणाऱ्यांना सर्व सुखं मिळतात. हे महाभागा, मी त्याला विष्णूला प्रसन्न करणारे श्रेष्ठ स्तोत्र शिकवलं.
विष्णुरुवाच- एतत्सर्वं जगद्व्याप्तं मया त्वव्यक्तमूर्तिना । अतो मां मुनयः प्राहुर्विष्णुं विष्णुपरायणाः
विष्णू म्हणाले, 'हे संपूर्ण जग मी अव्यक्त रूपाने व्यापलं आहे; म्हणूनच विष्णूला भक्तीने मानणारे ऋषी मला विष्णू म्हणतात.'
वसंति यत्र भूतानि वसत्येषु च यो विभुः । स वासुदेवो विज्ञेयो विद्वद्भिरहमादरात्
जिथे सर्व जीव राहतात आणि जिथे प्रभू त्यांच्यात वास करतो, तिथे ज्ञानी लोक मला वासुदेव म्हणून ओळखतात; मीच तो आहे, आदराने.
संकर्षति प्रजाश्चांते ह्यव्यक्ताय यतो विभुः । ततः संकर्षणो नाम्ना विज्ञेयः शरणागतैः
संपूर्ण सृष्टीचा शेवट करताना, मी अव्यक्तातून सर्वांना माझ्यात घेतो; म्हणून शरण आलेल्यांनी मला 'संकर्षण' या नावाने ओळखावं.
इंगिते कामरूपोहं बहु स्यामिति काम्यया । प्रद्युम्नोहं बुधैस्तस्माद्विज्ञेयोस्मि सुतार्थिभिः
माझ्या इच्छेने मी इच्छित रूप घेतो आणि अनेक होतो; म्हणून ज्ञानी मला 'प्रद्युम्न' म्हणतात आणि पुत्राची इच्छा असणाऱ्यांनी मला असंच ओळखावं.
अत्र लोके विना चेशौ सर्वेशौ हरकेशवौ । निरुद्धोहं योगबलान्न केनातोनिरुद्धवत्
या जगात, हरा आणि केशव या दोन प्रभूंपलीकडे, मी योगशक्तीने 'निरुद्ध' आहे; म्हणून इतर कुणीही 'निरुद्ध' नाही.