अहं धर्मस्य सर्वस्वमहं पूज्यतमोसुरैः । अहं ज्ञानमहं सत्यमहं धाता सनातनः
मीच धर्माचा सारांश आहे, मला देवताही मोठ्या भक्तीने पूजतात. मीच ज्ञान आहे, मीच सत्य आहे, मीच सनातन सृष्टीकर्ता आहे.
अहं धर्मं अहं मोक्षः सर्वदेवमयो ह्यहम् । ब्रह्मदेहात्समुद्भूतः सत्यसंधोऽस्मि नान्यथा
मीच धर्म आहे, मीच मोक्ष आहे, मी सर्व देवांचा स्वरूप आहे. मी ब्रह्मदेवाच्या देहातून उत्पन्न झालो आहे, मी सत्यप्रतिज्ञ आहे, दुसरं काही नाही.
जिनरूपं विजानीहि सत्यधर्मकलेवरम् । मामेव हि प्रधावंति योगिनो ज्ञानतत्पराः
जिनरूप म्हणजेच सत्य आणि धर्माचं मूर्तिमंत रूप समजावं. ज्ञानात मन लावणारे योगी फक्त माझ्याकडेच धाव घेतात.
वेन उवाच- तवैव कीदृशं कर्म किं ते दर्शनमेव च । किमाचारो वदस्वैहि इत्युक्तं तेन भूभुजा
वेना म्हणाला — तुझं कर्म कसं आहे, तुझं रूप कसं आहे, आणि तुझा आचार कसा आहे, हे त्या राजाने विचारल्याप्रमाणे मला सांग.
पातक उवाच- अर्हंतो देवता यत्र निर्ग्रंथो दृश्यते गुरुः । दया चैव परो धर्मस्तत्र मोक्षः प्रदृश्यते
पातक म्हणाला — जिथे अर्हंतांना देव मानलं जातं, जिथे नग्न गुरु दिसतो, आणि जिथे मोठ्या दयेला धर्म मानलं जातं, तिथेच खऱ्या अर्थाने मोक्ष मिळतो.
दर्शनेस्मिन्न संदेह आचारान्प्रवदाम्यहम् । यजनं याजनं नास्ति वेदाध्ययनमेव च
या मतात काहीच शंका नाही; मी आचार सांगतो — इथे यज्ञ किंवा इतर कोणतीही पूजा नाही, ना दुसऱ्यांना करवली जाते, ना वेदांचा अभ्यास केला जातो.
नास्ति संध्या तपो दानं स्वधास्वाहाविवर्जितम् । हव्यकव्यादिकं नास्ति नैव यज्ञादिका क्रिया
इथे संध्यावंदन, तप किंवा दान नाही; पितरांना किंवा देवांना नैवेद्य देणं नाही; हविष्य किंवा काव्य यासारख्या विधी नाहीत, ना यज्ञादी कर्मे केली जातात.
पितॄणां तर्पणं नास्ति नातिथिर्वैश्वदेविकम् । क्षपणस्य वरा पूजा अर्हतो ध्यानमुत्तमम्
पितरांना तर्पण नाही, ना अतिथी किंवा वैश्वदेव विधी आहेत; खऱ्या अर्थाने क्षपण म्हणजे संन्याशाची पूजा सर्वोत्तम, आणि अर्हंताचं ध्यान हेच श्रेष्ठ मानलं जातं.
अयं धर्मसमाचारो जैनमार्गे प्रदृश्यते । एतत्ते सर्वमाख्यातं निजधर्मस्यलक्षणम्
हा जो धर्माचा आचार आहे, तो जैन मार्गात दिसतो; मी माझ्या धर्माची सर्व लक्षणं तुला सांगितली.
वेन उवाच- वेदप्रोक्तो यथा धर्मो यत्र यज्ञादिकाः क्रियाः । पितॄणां तर्पणं श्राद्धं वैश्वदेवं न दृश्यते
वेना म्हणाला — जसा वेदांनी सांगितलेला धर्म आहे, जिथे यज्ञादी कर्मे होतात, तिथे पितरांना तर्पण, श्राद्ध किंवा वैश्वदेव दिसत नाही.
न दानं तप एवास्ति क्वास्ते धर्मस्य लक्षणम् । वद सत्यं ममाग्रे तु दयाधर्मं च कीदृशम्
इथे दान किंवा तप नाही — मग धर्माचं लक्षण काय? माझ्यासमोर खरं सांग, आणि ही दयाधर्माची व्याख्या कशी आहे तेही सांग.
पातक उवाच- पंचतत्त्वप्रवृद्धोयं प्राणिनां काय एव च । आत्मा वायुस्वरूपोयं तेषां नास्ति प्रसंगता
पातक म्हणाला — सर्व प्राण्यांचं शरीर पाच तत्त्वांनी बनलेलं आहे; आत्मा म्हणजे वाऱ्यासारखा आहे, आणि या दोघांचा काही संबंध नाही.
यथा जलेषु भूतानामपिसंगमवेहि तत् । जायते बुद्बुदाकारं तद्वद्भूतसमागमः
जसं पाण्यात वेगवेगळ्या जीवांचं एकत्र येणं नसतं, तसंच बुडबुड्यासारखं काहीतरी निर्माण होतं, आणि तत्त्वांचं एकत्र येणं तसंच असतं.
पृथ्वीभावो रजःस्थस्तु चापस्तत्रैव संस्थिताः । ज्योतिस्तत्र प्रदृश्येत सुवायुर्वर्तते त्रिषु
मातीचं तत्त्व धुळीत असतं, पाणी त्यातच असतं; तिथेच तेज दिसतं, आणि त्या तिघांमध्ये वारा फिरतो.
आकाशमावृणोत्पश्चाद्बुद्बुदत्वं प्रजायते । अप्सुमध्ये प्रभात्येव सुतेजो वर्तुलं वरम्
नंतर आकाश सर्वत्र पसरतं, आणि बुडबुड्याची स्थिती निर्माण होते; पाण्याच्या मध्ये तेजस्वी, गोल प्रकाश चमकतो.
क्षणमात्रं प्रदृश्येत क्षणान्नैव च दृश्यते । तद्वद्भूतसमायोगः सर्वत्र परिदृश्यते
तो बुडबुडा फक्त क्षणभर दिसतो, आणि लगेच नाहीसा होतो; तसंच तत्त्वांचं एकत्र येणं सर्वत्र दिसतं.
अंतकाले प्रयात्यात्मा पंच पंचसु यांति ते । मोहमुग्धास्ततो मर्त्या वर्तंते च परस्परम्
शेवटी आत्मा निघून जातो, आणि पाच तत्त्वं पुन्हा त्यांच्या जागी जातात; अज्ञानामुळे माणसं एकमेकांत गुंतलेली राहतात.
श्राद्धं कुर्वंति मोहेन क्षयाहे पितृतर्पणम् । क्वास्ते मृतः समश्नाति कीदृशोऽसौ नृपोत्तम
मोहामुळे लोक श्राद्ध आणि पितरांना तर्पण करतात; पण, राजन, मरणाऱ्याने कुठे खाल्लं आणि तो कसा आहे?
किं ज्ञानं कीदृशं कायं केन दृष्टं वदस्व नः । मिष्टान्नं भोजयित्वा च तृप्ता यांति च ब्राह्मणाः
कसं ज्ञान, कसं शरीर, आणि कोणी ते पाहिलं, हे सांग. ब्राह्मणांना चांगलं जेवू घातल्यावर ते तृप्त होऊन निघून जातात.
कस्य श्राद्धं प्रदीयेत सा तु श्रद्धा निरर्थिका । अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि वेदानां कर्म दारुणम्
हे श्राद्ध कोणासाठी केलं जातं? अशी श्रद्धा व्यर्थ आहे. आता मी वेदांच्या कर्मांची कठोरता सांगतो.
यदातिथिर्गृहे याति महोक्षं पचते द्विजः । अजं वा राजराजेंद्र अतिथिं परिभोजयेत्
जेव्हा एखादा पाहुणा घरी येतो, तेव्हा द्विज मोठ्या बैलाचे किंवा शेळीचे मांस शिजवतो, राजाधिराज, आणि त्या पाहुण्याला जेवायला घालतो.
अश्वमेधमखे अश्वं गोमेधे वृषमेव च । नरमेधे नरं राजन्वाजपेये तथा ह्यजान्
अश्वमेध यज्ञात घोडा, गोमेध यज्ञात बैल, नरमेध यज्ञात मनुष्य, राजन्, आणि वाजपेय यज्ञात देखील शेळ्या यज्ञासाठी दिल्या जातात.
राजसूये महाराज प्राणिनां घातनं बहु । पुंडरीके गजं हन्याद्गजमेधेऽथ कुंजरम्
राजसूय यज्ञात, महाराज, अनेक जीव मारले जातात; पुंडरीक यज्ञात हत्ती मारतात, आणि गजमेध यज्ञात मोठा गज मारतात.
सौत्रामण्यां पशुं मेध्यं मेषमेव प्रदृश्यते । नानारूपेषु सर्वेषु श्रूयतां नृपनंदन
सौत्रामणी यज्ञात मेंढा यज्ञासाठी निवडला जातो; राजपुत्रा, वेगवेगळ्या प्रकारच्या यज्ञांत काय काय होते ते ऐक.
नानाजातिविशेषाणां पशूनां घातनं स्मृतम् । यच्चापि दीयते दानं किं तद्दानस्य लक्षणम्
विविध जातींच्या प्राण्यांचे वध करणे सांगितले आहे; आणि जे काही दान दिले जाते, त्याचे खरे स्वरूप काय आहे?
ज्ञेयं तदन्नमुच्छिष्टं क्रियते भूरिभोजनम् । अत्यंतदोषहीनांस्तान्हिंसंति यन्महामखे
शिल्लक राहिलेले अन्न मोठ्या प्रमाणात यज्ञात अर्पण केले जाते; जे पूर्णपणे दोषरहित आहेत, तेच या मोठ्या यज्ञात हिंसा करतात.
तत्र किं दृश्यते धर्मः किं फलं तत्र भूपते । पशूनां मारणं यत्र निर्दिष्टं वेदपंडितैः
राजन्, तिथे काय धर्म आहे आणि काय फळ मिळते? जिथे वेदपंडितांनी प्राण्यांच्या हत्येची आज्ञा दिली आहे.
तस्माद्विनष्टधर्मं च न पुण्यं मोक्षदायकम् । दयां विना हि यो धर्मः स धर्मो विफलायते
म्हणून जिथे धर्म हरवतो, तिथे मुक्ती देणारे पुण्य राहत नाही; कारण दयेशिवाय जो धर्म असतो, तो निष्फळ ठरतो.
जीवानां पालनं यत्र तत्र धर्मो न संशयः । स्वाहाकारः स्वधाकारस्तपः सत्यं नृपोत्तम
जिथे जीवांचे रक्षण होते, तिथेच खरा धर्म आहे, यात शंका नाही; स्वाहा, स्वधा, तप आणि सत्य, हेच खरे राजश्रेष्ठ.
दयाहीनं चापलं स्यान्नास्ति धर्मस्तु तत्र हि । एते वेदा न वेदाः स्युर्दया यत्र न विद्यते
जिथे दया नाही, तिथे चंचलता येते; तिथे धर्म राहत नाही. जिथे दया नाही, ते वेद वेद नाहीत.