तप्यमानेन तेनापि सुशंखेन महात्मना । दत्तः शापः कथं विप्रा न यथावच्च जायते
त्या महात्मा सुशंखालाही दुःख झालं आणि त्याने शाप दिला. पण हे ब्राह्मणहो, तो शाप योग्यप्रकारे का घडत नाही?
वेनस्य पातकाचारं सर्वमेव वदाम्यहम् । तस्मिञ्छासति धर्मज्ञे प्रजापाले महात्मनि
मी वेनाच्या सर्व पापी वागणुकीची गोष्ट सांगतो. त्या धर्मज्ञ, प्रजापालक महात्म्याच्या राज्यात,
पुरुषः कश्चिदायातश्छद्म लिंगधरस्तदा । नग्नरूपो महाकायः शिरोमुंडो महाप्रभः
त्या वेळी एक मनुष्य वेगळ्या वेशात, नग्न रूपात, मोठ्या देहाचा, डोक्यावर केस नसलेला आणि तेजस्वी असा तेथे आला.
मार्जनीं शिखिपत्राणां कक्षायां स हि धारयन् । गृहीतं पानपात्रं तु नालिकेरमयं करे
त्याच्या बगलमध्ये मोरपिसांची झाडू होती आणि हातात नारळाच्या करवंट्याचं प्यायचं भांडे धरलं होतं.
पठमानो ह्यसच्छास्त्रं वेदधर्मविदूषकम् । यत्र वेनो महाराजस्तत्रायातस्त्वरान्वितः
तो खोटं शास्त्र म्हणत होता, जे वेदधर्माचा अपमान करणारं होतं, आणि तो वेगाने राजा वेनाच्या जवळ गेला.
सभायां तस्य वेनस्य प्रविवेश स पापवान् । तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं वेनः प्रश्नं तदाकरोत्
तो पापी मनुष्य वेनाच्या सभेत शिरला. त्याला तिथे येताना पाहून वेनाने त्याला विचारलं.
भवान्को हि समायात ईदृग्रूपधरो मम । सभायां वर्तमानस्य पुरः कस्मात्समागतः
तू कोण आहेस, असा वेष घेऊन माझ्या सभेत आला आहेस? माझ्यासमोर का आला आहेस?
को वेषः किं नु ते नाम को धर्मः कर्म ते वद । को वेदस्ते क आचारः किं तपः का प्रभावना
तुझा वेष कोणता? तुझं नाव काय? तुझा धर्म कोणता? तुझे कृत्य काय? तुझा वेद कोणता? तुझा आचार काय? तुझं तप काय? तुझी शक्ती कोणती?
किं ज्ञानं कः प्रभावस्ते किं सत्यं धर्मलक्षणम् । तत्त्वं सर्वं समाचक्ष्व ममाग्रे सत्यमेव च
तुला काय ज्ञान आहे? तुझी प्रभा कोणती? सत्य म्हणजे काय, धर्माचं लक्षण काय? हे सर्व खरं खरं माझ्यासमोर सांग.
श्रुत्वा वेनस्य तद्वाक्यं पापो वाक्यमुदाहरत् । पातक उवाच- करोष्येवं वृथा राज्यं महामूढो न संशयः
वेनाचं हे बोलणं ऐकून तो पापी मनुष्य म्हणाला — तू हे राज्य व्यर्थ चालवत आहेस, तू मोठा मूढ आहेस, यात शंका नाही.
अहं धर्मस्य सर्वस्वमहं पूज्यतमोसुरैः । अहं ज्ञानमहं सत्यमहं धाता सनातनः
मीच धर्माचा सारांश आहे, मला देवताही मोठ्या भक्तीने पूजतात. मीच ज्ञान आहे, मीच सत्य आहे, मीच सनातन सृष्टीकर्ता आहे.
अहं धर्मं अहं मोक्षः सर्वदेवमयो ह्यहम् । ब्रह्मदेहात्समुद्भूतः सत्यसंधोऽस्मि नान्यथा
मीच धर्म आहे, मीच मोक्ष आहे, मी सर्व देवांचा स्वरूप आहे. मी ब्रह्मदेवाच्या देहातून उत्पन्न झालो आहे, मी सत्यप्रतिज्ञ आहे, दुसरं काही नाही.
जिनरूपं विजानीहि सत्यधर्मकलेवरम् । मामेव हि प्रधावंति योगिनो ज्ञानतत्पराः
जिनरूप म्हणजेच सत्य आणि धर्माचं मूर्तिमंत रूप समजावं. ज्ञानात मन लावणारे योगी फक्त माझ्याकडेच धाव घेतात.
वेन उवाच- तवैव कीदृशं कर्म किं ते दर्शनमेव च । किमाचारो वदस्वैहि इत्युक्तं तेन भूभुजा
वेना म्हणाला — तुझं कर्म कसं आहे, तुझं रूप कसं आहे, आणि तुझा आचार कसा आहे, हे त्या राजाने विचारल्याप्रमाणे मला सांग.
पातक उवाच- अर्हंतो देवता यत्र निर्ग्रंथो दृश्यते गुरुः । दया चैव परो धर्मस्तत्र मोक्षः प्रदृश्यते
पातक म्हणाला — जिथे अर्हंतांना देव मानलं जातं, जिथे नग्न गुरु दिसतो, आणि जिथे मोठ्या दयेला धर्म मानलं जातं, तिथेच खऱ्या अर्थाने मोक्ष मिळतो.
दर्शनेस्मिन्न संदेह आचारान्प्रवदाम्यहम् । यजनं याजनं नास्ति वेदाध्ययनमेव च
या मतात काहीच शंका नाही; मी आचार सांगतो — इथे यज्ञ किंवा इतर कोणतीही पूजा नाही, ना दुसऱ्यांना करवली जाते, ना वेदांचा अभ्यास केला जातो.
नास्ति संध्या तपो दानं स्वधास्वाहाविवर्जितम् । हव्यकव्यादिकं नास्ति नैव यज्ञादिका क्रिया
इथे संध्यावंदन, तप किंवा दान नाही; पितरांना किंवा देवांना नैवेद्य देणं नाही; हविष्य किंवा काव्य यासारख्या विधी नाहीत, ना यज्ञादी कर्मे केली जातात.
पितॄणां तर्पणं नास्ति नातिथिर्वैश्वदेविकम् । क्षपणस्य वरा पूजा अर्हतो ध्यानमुत्तमम्
पितरांना तर्पण नाही, ना अतिथी किंवा वैश्वदेव विधी आहेत; खऱ्या अर्थाने क्षपण म्हणजे संन्याशाची पूजा सर्वोत्तम, आणि अर्हंताचं ध्यान हेच श्रेष्ठ मानलं जातं.
अयं धर्मसमाचारो जैनमार्गे प्रदृश्यते । एतत्ते सर्वमाख्यातं निजधर्मस्यलक्षणम्
हा जो धर्माचा आचार आहे, तो जैन मार्गात दिसतो; मी माझ्या धर्माची सर्व लक्षणं तुला सांगितली.
वेन उवाच- वेदप्रोक्तो यथा धर्मो यत्र यज्ञादिकाः क्रियाः । पितॄणां तर्पणं श्राद्धं वैश्वदेवं न दृश्यते
वेना म्हणाला — जसा वेदांनी सांगितलेला धर्म आहे, जिथे यज्ञादी कर्मे होतात, तिथे पितरांना तर्पण, श्राद्ध किंवा वैश्वदेव दिसत नाही.
न दानं तप एवास्ति क्वास्ते धर्मस्य लक्षणम् । वद सत्यं ममाग्रे तु दयाधर्मं च कीदृशम्
इथे दान किंवा तप नाही — मग धर्माचं लक्षण काय? माझ्यासमोर खरं सांग, आणि ही दयाधर्माची व्याख्या कशी आहे तेही सांग.
पातक उवाच- पंचतत्त्वप्रवृद्धोयं प्राणिनां काय एव च । आत्मा वायुस्वरूपोयं तेषां नास्ति प्रसंगता
पातक म्हणाला — सर्व प्राण्यांचं शरीर पाच तत्त्वांनी बनलेलं आहे; आत्मा म्हणजे वाऱ्यासारखा आहे, आणि या दोघांचा काही संबंध नाही.
यथा जलेषु भूतानामपिसंगमवेहि तत् । जायते बुद्बुदाकारं तद्वद्भूतसमागमः
जसं पाण्यात वेगवेगळ्या जीवांचं एकत्र येणं नसतं, तसंच बुडबुड्यासारखं काहीतरी निर्माण होतं, आणि तत्त्वांचं एकत्र येणं तसंच असतं.
पृथ्वीभावो रजःस्थस्तु चापस्तत्रैव संस्थिताः । ज्योतिस्तत्र प्रदृश्येत सुवायुर्वर्तते त्रिषु
मातीचं तत्त्व धुळीत असतं, पाणी त्यातच असतं; तिथेच तेज दिसतं, आणि त्या तिघांमध्ये वारा फिरतो.
आकाशमावृणोत्पश्चाद्बुद्बुदत्वं प्रजायते । अप्सुमध्ये प्रभात्येव सुतेजो वर्तुलं वरम्
नंतर आकाश सर्वत्र पसरतं, आणि बुडबुड्याची स्थिती निर्माण होते; पाण्याच्या मध्ये तेजस्वी, गोल प्रकाश चमकतो.
क्षणमात्रं प्रदृश्येत क्षणान्नैव च दृश्यते । तद्वद्भूतसमायोगः सर्वत्र परिदृश्यते
तो बुडबुडा फक्त क्षणभर दिसतो, आणि लगेच नाहीसा होतो; तसंच तत्त्वांचं एकत्र येणं सर्वत्र दिसतं.
अंतकाले प्रयात्यात्मा पंच पंचसु यांति ते । मोहमुग्धास्ततो मर्त्या वर्तंते च परस्परम्
शेवटी आत्मा निघून जातो, आणि पाच तत्त्वं पुन्हा त्यांच्या जागी जातात; अज्ञानामुळे माणसं एकमेकांत गुंतलेली राहतात.
श्राद्धं कुर्वंति मोहेन क्षयाहे पितृतर्पणम् । क्वास्ते मृतः समश्नाति कीदृशोऽसौ नृपोत्तम
मोहामुळे लोक श्राद्ध आणि पितरांना तर्पण करतात; पण, राजन, मरणाऱ्याने कुठे खाल्लं आणि तो कसा आहे?
किं ज्ञानं कीदृशं कायं केन दृष्टं वदस्व नः । मिष्टान्नं भोजयित्वा च तृप्ता यांति च ब्राह्मणाः
कसं ज्ञान, कसं शरीर, आणि कोणी ते पाहिलं, हे सांग. ब्राह्मणांना चांगलं जेवू घातल्यावर ते तृप्त होऊन निघून जातात.
कस्य श्राद्धं प्रदीयेत सा तु श्रद्धा निरर्थिका । अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि वेदानां कर्म दारुणम्
हे श्राद्ध कोणासाठी केलं जातं? अशी श्रद्धा व्यर्थ आहे. आता मी वेदांच्या कर्मांची कठोरता सांगतो.