मदीयरूपसंपत्ति वयः सगुणसंपदः । विलोक्य तातश्चिंतात्मा संजातो मम कारणात्
"माझे रूप, तारुण्य आणि गुण पाहून माझ्या वडिलांना माझ्याबद्दल चिंता वाटू लागली."
देवेभ्यो दातुकामोऽसौ मुनिभ्यस्तु महायशाः । मां च हस्ते विगृह्यैव सर्वान्वाक्यमुदाहरत्
"माझा विवाह देवांना किंवा ऋषींना करावा, असे ठरवून, त्यांनी माझा हात धरून सर्वांसमोर असे सांगितले."
गुणयुक्ता सुता बाला ममेयं चारुलोचना । दातुकामोस्मि भद्रं वो गुणिने सुमहात्मने
"ही माझी कन्या, गुणांनी युक्त आणि सुंदर डोळ्यांची आहे; मी तिला योग्य आणि उत्तम पुरुषाला द्यायचे ठरवले आहे—सर्वांचे कल्याण होवो."
मृत्योर्वाक्यं ततो देवा ऋषयः शुश्रुवुस्तदा । तमूचुर्भाषमाणं ते देवा इंद्र पुरोगमाः
"त्यावेळी मृत्यूचे शब्द देव आणि ऋषींनी ऐकले; इंद्रासह देवांनी त्यांना उत्तर दिले."
तव कन्या गुणाढ्येयं शीलानां परमो निधिः । दोषेणैकेन संदुष्टा ऋषिशापेन तेन वै
"तुझी कन्या गुणांनी संपन्न असून उत्तम वर्तनाचा खजिना आहे, पण एका दोषामुळे, ऋषींच्या शापामुळे ती कलंकित झाली आहे."
अस्यामुत्पत्स्यते पुत्रो यस्य वीर्यात्पुमान्किल । भविता स महापापी पुण्यवंशविनाशकः
"तिच्या पोटी एक पुत्र जन्माला येईल, त्याच्या सामर्थ्यामुळे तो पुरुष होईल; पण तो मोठा पापी आणि पुण्यवान वंशाचा नाश करणारा ठरेल."
गंगातोयेन संपूर्णः कुंभ एव प्रदृश्यते । सुरायाबिन्दुनालिप्तो मद्यकुम्भः प्रजायते
गंगाजलाने भरलेला घडा जसा दिसतो, तसाच दारूच्या घड्यात जर एक थेंब दारू पडली, तर तो घडाही दारूचाच होतो.
पापस्य पापसंसर्गात्कुलं पापि प्रजायते । आरनालस्य वै बिंदुः क्षीरमध्ये प्रयाति चेत्
पाप्याच्या संगतीमुळे कुळात पापी जन्मतो; जशी ताकाचा एक थेंब दूधात पडला,
पश्चान्नाशयते क्षीरमात्मरूपं प्रकाशयेत् । तद्वद्विनाशयेद्वंशं पापः पुत्रो न संशयः
मग ते दूध बिघडवतो आणि आपलं स्वरूप दाखवतो; तसंच, पापी मुलगा कुळाचा नाश करतो—यात शंका नाही.
अनेनापि हि दोषेण तवेयं पापभागिनी । अन्यस्मै दीयतां गच्छ देवैरुक्तः पिता मम
या दोषामुळे तू पापाचा भागीदार झालास; तिला दुसऱ्याला दे, जा—माझ्या वडिलांना देवांनी असंच सांगितलं होतं.
देवैश्चापि सगंधर्वैर्ऋषिभिश्च महात्मभिः । तैश्चापि संपरित्यक्तः पिता मे दुःखपीडितः
देव, गंधर्व आणि मोठे ऋषी—या सगळ्यांनीच माझ्या वडिलांना सोडून दिलं, त्यामुळे ते दुःखाने भरले.
ममान्ये चापि स्वीकारं न कुर्वंति हि सज्जनाः । एवं पापमयं कर्म मया चैव पुरा कृतम्
इतरही मला स्वीकारत नाहीत, सज्जन तर नाहीच नाही; म्हणूनच हे पापमय कर्म मी पूर्वी केलं.
संतप्ता दुःखशोकेन वनमेव समाश्रिता । तप एव चरिष्यामि करिष्ये कायशोषणम्
दुःख आणि शोकाने व्याकुळ होऊन मी जंगलात गेले; तिथे तप करीन आणि शरीर शोषून काढीन.
भवतीभिः सुपृष्टाहं कार्यकारणमेव हि । मम चिंतानुगं कर्म मया तद्वः प्रकाशितम्
तुम्ही मला कारण आणि परिणाम विचारले, म्हणून मी माझ्या मनातलं आणि माझ्या कर्मांचं खरं सांगितलं.
एवमुक्त्वा सुनीथा सा मृत्योः कन्या यशस्विनी । विरराम च दुःखार्ता किंचिन्नोवाच वै पुनः
असं म्हणून, मृत्यूची कन्या, यशस्विनी सुनीथा दुःखाने गप्प बसली आणि काहीच बोलली नाही.
सख्य ऊचुः- दुःखमेव महाभागे त्यज कायविनाशनम् । नास्ति कस्य कुले दोषो देवैः पापं समाश्रितम्
मित्रमैत्रिणींनी म्हणाल्या—हे भाग्यवती, दुःखातून शरीराचा नाश करू नकोस; कुणाच्या कुळात दोष नाही? पाप तर देवांनीच घेतलं आहे.
जिह्ममुक्तं पुरा तेन ब्रह्मणा हरसंनिधौ । देवैश्चापि स हि त्यक्तो ब्रह्माऽपूज्यतमोऽभवत्
पूर्वी ब्रह्मदेवाने शंकराच्या समोर कपटाने बोललं; त्यामुळे देवांनी त्याला टाकलं आणि ब्रह्मदेवाचा सन्मान कमी झाला.
ब्रह्महत्या प्रयुक्तोऽसौ देवराजोपि पश्य भोः । देवैः सार्धं महाभागस्त्रैलोक्यं परिभुंजति
देवांचा राजा इंद्रानेही ब्रह्महत्येचं पाप केलं—पण तरीही तो देवांसह तीनही लोकांचा उपभोग घेतो.
गौतमस्य प्रियां भार्यामहल्यां गतवान्पुरा । परदाराभिगामी स देवत्वे परिवर्त्तते
गौताम ऋषीची प्रिय पत्नी अहल्या हिच्याकडे तो गेला; परस्त्रीकडे गेल्यावरही तो देवपदावर आहे.
ब्रह्महत्योपमं कर्म दारुणं कृतवान्हरः । ब्रह्मणस्तु कपालेन चाद्यापि परिवर्तते
शंकरानेही ब्रह्महत्येसारखं भयंकर कर्म केलं; अजूनही तो ब्रह्मदेवाच्या कवटीसह फिरतो.
देवानमंतितं देवमृषयो वेदपारगाः । आदित्यः कुष्ठसंयुक्तस्त्रैलोक्यं च प्रकाशयेत्
देव, ऋषी आणि वेदपारंगत लोक ज्याला देव मानतात, तोच आदित्य कुष्ठरोगाने ग्रस्त असूनही तीनही लोकांना प्रकाश देतो.
लोकानमंतितं देवं देवाद्याः सचराचराः । कृष्णो भुंक्ते महाशापं भार्गवेण कृतं पुरा
सर्व देव, चल-अचल सृष्टी कृष्णाला लोकांचा देव मानतात; त्याने पूर्वी भृगुच्या शापाचा मोठा भार पेलला आहे.
गुरुभार्यांगतश्चंद्रः क्षयी तेन प्रजायते । भविष्यति महातेजा राजराजः प्रतापवान्
चंद्राने गुरुपत्नीला स्पर्श केला म्हणून तो क्षीण होतो; तरीही तो तेजस्वी आणि बलवान राजांचा राजा होईल.
पांडुपुत्रो महाप्राज्ञो धर्मात्मा स युधिष्ठिरः । गुरोश्चैव वधार्थाय अनृतं स वदिष्यति
पांडूचा बुद्धिमान आणि धर्मात्मा पुत्र युधिष्ठिर गुरूच्या मृत्यूसाठी असत्य बोलेल.
एतेष्वेव महत्पापं वर्तते च महत्सु च । वैगुण्यं कस्य वै नास्ति कस्य नास्ति च लांछनम्
या सर्वांत आणि मोठ्या लोकांतही मोठं पाप असतंच; कोणाचा दोष नाही, कोणावर डाग नाही असं कुणी आहे का?
भवती स्वल्पदोषेण विलिप्तासि वरानने । उपकारं करिष्यामस्तवैव वरवर्णिनि
हे सुंदर मुखवाली, तुझ्यात थोडासा दोष आहे; पण आम्ही तुला मदत करू, हे उजळ वर्ण असलेल्या स्त्री.
तवांगे ये गुणाः संति सत्यस्त्रीणां यथा शुभे । अन्यत्रापि न पश्यामस्तान्गुणांश्चारुलोचने
हे शुभे, तुझ्या अंगात ज्या गुण आहेत, ते स्त्रियांमध्ये असावेत असेच आहेत; हे सुंदर डोळ्यांची, असे गुण आम्हाला दुसरीकडे कुठेच दिसत नाहीत.
रूपमेव गुणः स्त्रीणां प्रथमं भूषणं शुभे । शीलमेव द्वितीयं च तृतीयं सत्यमेव च
स्त्रियांचं सौंदर्य हेच त्यांचं पहिलं अलंकार आणि गुण असतो, हे शुभे; दुसरं म्हणजे चांगुलपणा आणि तिसरं म्हणजे सत्य.
आर्जवत्वं चतुर्थं च पंचमं धर्ममेव हि । मधुरत्वं ततः प्रोक्तं षष्ठमेव वरानने
चौथं म्हणजे प्रामाणिकपणा, पाचवं म्हणजे धर्म, आणि त्यानंतर सहावं म्हणजे गोडवा, हे सुंदर मुखवाली.
शुद्धत्वं सप्तमं बाले अंतर्बाह्येषु योषितम् । अष्टमं हि पितुर्भावः शुश्रूषा नवमं किल
सातवं म्हणजे बाहेर आणि आतून स्वच्छता, हे तरुणी; आठवं म्हणजे वडिलांप्रती आदर, आणि नववं म्हणजे सेवा.