अष्टबाहुर्महातेजा द्विशीर्षः सुमहातपाः । यक्षावर्तंत तेनापि सर्वदैव द्विजोत्तमाः
त्याला आठ हात, दोन डोकी, प्रचंड तेज आणि कठोर तपस्या होती; त्याच्यामुळे, श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, यक्ष नेहमीच जगतात.
पुनर्दुग्धा इयं पृथ्वी राक्षसैश्च महाबलैः । तथा चैषा पिशाचैश्च सातुरैर्दग्धवारिभिः
पुन्हा एकदा, या पृथ्वीचं दूध महाबलवान राक्षसांनी काढलं आणि त्याचप्रमाणे पिशाच्चांनीही, जे जळालेलं मांस खातात.
उत्प्लुतं नृकपालं तं शावपात्रमयः कृतम् । सुप्रजां भोक्तुकामास्ते तीव्रकोपपराक्रमाः
मानवाच्या कवटीचं उडतं पात्र त्यांनी मांसाचं बनवलं; उत्तम संतती खाण्याची इच्छा असलेले, ते अत्यंत क्रोधी आणि बलवान होते.
दोग्धा रजतनाभस्तु तेषामासीन्महाबलः । सुमाली नाम वत्सश्च शोणितं क्षीरमेव च
त्यांच्यासाठी दूध काढणारा रौप्य नाभी असलेला महाबलवान होता; सुमाली वासरू आणि त्यांचं दूध रक्त होतं.
रक्षांसि यातुधानाश्च पिशाचाश्च महाबलाः । यक्षास्तेन च जीवंति भूतसङ्घाश्च दारुणाः
राक्षस, यातुधान, महाबलवान पिशाच, यक्ष आणि भयंकर भूतांचे झुंड हे सर्व त्यावरच जगतात.
गंधर्वैरप्सरोभिश्च पुनर्दुग्धा वसुंधरा । कृत्वा वत्सं सुविद्वांसं तैश्च चित्ररथं पुनः
गंधर्व आणि अप्सरा यांनी पुन्हा पृथ्वीचे दूध काढले, आणि सुज्ञ चित्ररथाला वासरू केले.
दुदुहुः पद्मपात्रे तु गांधर्वं गीतसंकुलम् । सुरुचिर्नाम गंधर्वस्तेषामासीन्महामतिः
त्यांनी कमळाच्या पात्रात गंधर्वांच्या गाण्यांनी भरलेले सार काढले; त्यांच्यात सुरुचिर नावाचा एक अत्यंत बुद्धिमान गंधर्व दूध काढणारा होता.
दोग्धा पुण्यतमश्चैव तस्याश्च द्विजसत्तमाः । शुचिगीतं महात्मानः सुक्षीरं दुदुहुस्तदा
त्या वेळी, श्रेष्ठ द्विजांनो, अत्यंत पुण्यवान तो दूध काढणारा होता, आणि त्या महात्म्यांनी शुद्ध गाणेच दूध म्हणून काढले.
गंधर्वास्तेन जीवंति अन्याश्चाप्सरसस्तथा । पर्वतैश्च महापुण्यैर्दुग्धा चेयं वसुंधरा
त्या दूधावर गंधर्व आणि इतर अप्सरा जगतात; आणि पुन्हा, अत्यंत पुण्यवान पर्वतांनीही पृथ्वीचे दूध काढले.
रत्नानि विविधान्येव ओषधीश्चामृतोपमाः । वत्सश्चैव महाभागो हिमवान्परिकल्पितः
नानाविध रत्ने आणि अमृतासारख्या औषधी मिळाल्या, आणि हिमवान हा सर्वात भाग्यवान वासरू म्हणून ठरवला.
मेरुर्दोग्धा च संजातः पात्रं कृत्वा तु शैलजम् । तेन क्षीरेण संवृद्धाः शैलाः सर्वे महौजसः
मेरू हा दूध काढणारा झाला, आणि डोंगराच्या पात्रात दूध काढले; त्या दूधाने सर्व बलाढ्य पर्वत पोसले गेले.
पुनर्दुग्धा महावृक्षैः पुण्यैः कल्पद्रुमादिभिः । पालाशं पात्रामानिन्युश्छिन्नदग्धप्ररोहणम्
पुन्हा, कल्पवृक्षासारख्या पुण्यवान मोठ्या झाडांनी पृथ्वीचे दूध काढले; त्यांनी छाटलेले, जळालेले आणि पुन्हा उगवलेले पळसाचे पात्र आणले.
शालो दुदोह पुष्पांगः प्लक्षो वत्सोऽभवत्तदा । गुह्यकैश्चारणैः सिद्धैर्विद्याधरगणैस्तदा
फुलांनी सजलेला शाल हा दूध काढणारा झाला, आणि प्लक्ष वासरू झाला; त्या वेळी गुप्त, अरण्यातील, सिद्ध आणि विद्याधरांचे झुंड उपस्थित होते.
दुग्धा चेयं सर्वधात्री सर्वकामप्रदायिनी । यं यमिच्छंति ये लोकाः पात्रवत्सविशेषणैः
ही पृथ्वी, सर्वांना पोसणारी आणि सर्व इच्छांची पूर्तता करणारी, ज्या ज्या लोकांना हवी तशी, त्यांच्या पात्र आणि वासराच्या वेगळेपणानुसार दूध काढली गेली.
तैस्तैस्तेषां ददात्येव क्षीरं सद्भावमीदृशम् । इयं धात्री विधात्री तु इयं श्रेष्ठा वसुंधरा
ती प्रत्येकाला त्यांच्या पात्र आणि वासरानुसार हवे तसे दूध देते; हीच पृथ्वी पोसणारी, निर्माण करणारी आणि सर्वांत श्रेष्ठ आहे.
सर्वकामदुघा धेनुरियं पुण्यैरलंकृता । इयं ज्येष्ठा प्रतिष्ठा तु इयं सृष्टिरियं प्रजा
सर्व इच्छांची पूर्तता करणारी ही गाय पुण्यांनी सजलेली आहे; हीच सर्वांत मोठी, आधार, सृष्टी आणि प्रजा आहे.
पावनी पुण्यदा पुण्या सर्वसस्य प्ररोहिणी । चराचरस्य सर्वस्य प्रतिष्ठा योनिरेव च
ही शुद्ध करणारी, पुण्य देणारी, मंगलमय आणि सर्व पिकांची वाढ करणारी आहे; सर्व चराचरांची हीच आधार आणि गर्भ आहे.
महालक्ष्मीरियं विद्या सर्वविश्वमयी सदा । सर्वकामदुघा दोग्ध्री सर्वबीजप्ररोहिणी
हीच महालक्ष्मी, विद्या, आणि सर्व विश्वात व्यापलेली आहे; हीच सर्व इच्छांची पूर्तता करणारी आणि सर्व बीजांची वाढ करणारी आहे.
सर्वेषां श्रेयसां माता सर्वलोकधरा इयम् । पंचानामपि भूतानां प्रकाशो रूपमेव च
ही सर्व कल्याणाची जननी, सर्व लोकांना धारण करणारी आहे; आणि पंचमहाभूतांचे प्रकाश आणि रूपही हीच आहे.
असीदियं समुद्रांता मेदिनीति परिश्रुता । मधुकैटभयोः कृत्स्ना मेदसा समभिप्लुता
ही पृथ्वी, 'मेदिनी' म्हणून प्रसिद्ध आहे, समुद्रापर्यंत पसरलेली आहे; मधु आणि कैटभ यांच्या मेदाने पूर्णपणे ओथंबलेली होती.
तेनेयं मेदिनी नाम प्रोच्यते ब्रह्मवादिभिः । ततोभ्युपगमात्प्राज्ञ पृथोर्वैन्यस्य सत्तमाः
म्हणूनच, वेदज्ञ लोक तिला 'मेदिनी' असे म्हणतात; आणि म्हणून, पृथूच्या वंशातील श्रेष्ठांनो, तिला हे नाव पडले.
दुहितृत्वमनुप्राप्ता देवी पृथ्वीति चोच्यते । तेन राज्ञा द्विजश्रेष्ठाः पालितेयं वसुंधरा
देवीने कन्या म्हणून स्थान मिळवले म्हणून तिला 'पृथ्वी' असे म्हणतात; आणि त्या राजाने, श्रेष्ठ द्विजांनो, ही वसुंधरा रक्षण केली.
ग्रामाधारं गृहाणां च पुरपत्तनमालिनी । सस्याकरवती स्फीता सर्वतीर्थमयी द्विजाः
द्विजांनो, ही पृथ्वी गावं, घरं आणि नगरं यांना आधार देणारी आहे. ती गावांनी सजलेली, पिकांनी समृद्ध आणि सर्व तीर्थांचं स्वरूप असलेली आहे.
एवं वसुमती देवी सर्वलोकमयी सदा । एवं प्रभावो राजेंद्रः पुराणे परिपठ्यते
राजा, ही वसुंधरा देवी नेहमीच सर्व लोकांचं रूप घेत असते आणि तिच्यात असा अद्भुत प्रभाव आहे, असं पुराणात सांगितलं आहे.
पृथुर्वैन्यो महाभागः सर्वकर्मप्रकाशकः । यथा विष्णुर्यथा ब्रह्मा यथा रुद्रः सनातनः
वेणाचा पुत्र पृथु हा फार भाग्यवान आणि सर्व कर्तव्यांचा प्रकाशक आहे. तो जसा विष्णू, ब्रह्मा आणि सनातन रुद्रासारखा आहे.
नमस्कार्यास्त्रयो देवा देवाद्यैर्ब्रह्मवादिभिः । ब्राह्मणैर्ऋषिभिः सर्वैर्नमस्कार्यो नृपोत्तमः
हे तीन देव सर्वश्रेष्ठ देव आणि ब्रह्मज्ञान असलेल्या लोकांनी वंदन करावेत. त्याचप्रमाणे, उत्तम राजा सर्व ब्राह्मण आणि ऋषी यांनी वंदन करावा.
वर्णानामाश्रमाणां यः स्थापकः सर्वलोकधृक् । पार्थिवैश्च महाभागैः पार्थिवत्वमिहेप्सुभिः
जो सर्व वर्ण आणि आश्रमांची स्थापना करणारा आणि सर्व लोकांना आधार देणारा आहे, त्याचा सन्मान थोर राजांनी आणि राजपदाची इच्छा असणाऱ्यांनी करावा.
आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् । धनुर्वेदार्थिभिर्योधैः सदैव जयकांक्षिभिः
पहिला राजा, तेजस्वी आणि पराक्रमी पृथु, धनुर्विद्येचं ज्ञान मिळवू इच्छिणाऱ्या आणि नेहमी विजयाची इच्छा असणाऱ्या योद्ध्यांनी वंदन करावा.
नमस्कार्यो महाराजो वृत्तिदाता महीभृताम् । एवं पात्रविशेषाश्च मया ख्याता द्विजोत्तमाः
महान राजा, जो सर्व राजांना उपजीविका देतो, त्याचा वंदन करावा. अशा प्रकारे, द्विजश्रेष्ठांनो, मी तुम्हाला विशेष पात्रांची माहिती सांगितली आहे.
वत्सानां सुविशेषाश्च दोग्धॄणां भवदग्रतः । क्षीरस्यापि विशेषं तु यथोद्दिष्टं हि भूभुजा
तुमच्यासमोर मी वासरांची आणि दुध देणाऱ्यांची विशेषता, तसेच दुधाच्या प्रकारांची भेदही, राजाने सांगितल्याप्रमाणे सांगितली आहे.