मया विना महाराज कथं धारयसे प्रजाः । अहं यदास्थिरा राजंस्तदा लोकाश्चराचराः
"हे महराजा, माझ्याशिवाय तुम्ही लोकांचे पालन कसे कराल? मी अस्थिर असताना, सर्व चराचर लोकही अस्थिर राहतात."
स्थिरत्वं यांति ते सर्वे स्थिरीभूता यदा ह्यहम् । मां विना तु इमे लोका विनश्येयुश्चराचराः
"जेव्हा मी स्थिर राहते, तेव्हा हे सर्व स्थिर राहतात; पण माझ्याशिवाय हे चराचर लोक नष्ट होतील."
ततः प्रजा विनश्येयुर्मम नाशे समागते । कथं धारयिता चासि प्रजा राजन्मया विना
माझा नाश झाला तर, राजन, प्रजा देखील नष्ट होईल; माझ्याशिवाय तू या लोकांना कसे सांभाळशील?
मयि लोकाः स्थिरा राजन्मयेदं धार्यते जगत् । मद्विनाशे विनश्येयुः प्रजाः सर्वा न संशयः
राजन, माझ्यामुळेच हे जग टिकून आहे; मीच या सृष्टीला आधार दिला आहे. माझा नाश झाला तर सर्व प्राणी नष्ट होतील—यात शंका नाही.
न मामर्हसि वै हंतुं श्रेयश्चेत्त्वं चिकीर्षसि । प्रजानां पृथिवीपाल शृणु देव वचो मम
राजाधिराज, जर तुला प्रजेचे कल्याण हवे असेल तर मला मारू नकोस; पृथ्वीचे रक्षण करणाऱ्या राजन, माझे शब्द ऐक.
उपायैश्च महाभाग सुसिद्धिं यांत्युपक्रमाः । समालोक्य ह्युपायं त्वं प्रजा येन धरिष्यति
हे महाभाग्यशाली राजा, वेगवेगळ्या उपायांनी कार्य सफल होते; प्रजेचे पालन कसे करता येईल हे नीट विचार कर.
मां हत्वा त्वं महाराज धारणे पालने सदा । पोषणे च महाप्राज्ञ मद्विना हि कथं नृप
महामना राजा, जर तू मला मारलेस तर, माझ्याशिवाय प्रजेला नेहमी कसे पोसशील, सांभाळशील आणि रक्षण करशील?
धरिष्यसि प्रजां चेमां कोपं यच्छ त्वमात्मनः । अन्नमयी भविष्यामि धरिष्यामि प्रजामिमाम्
राजन, आपला राग आवर; मी अन्नरूप होऊन या प्रजेला पोसण्याचे वचन देते.
अहं नारी अवध्या च प्रायश्चित्ती भविष्यसि । अवध्यां तु स्त्रियं प्राहुस्तिर्यग्योनिगतामपि
मी स्त्री आहे आणि मला मारणे योग्य नाही; तसे केल्यास तुला प्रायश्चित्त घ्यावे लागेल. स्त्रिया, जरी त्या पशूयोनीत गेल्या तरी, मारण्यास वर्ज्यच मानल्या आहेत.
विचार्यैवं महाराज न धर्मं त्यक्तुमर्हसि । एवं नानाविधैर्वाक्यैरुक्तो धात्र्या नराधिपः
राजा, असे नीट विचार करून धर्म सोडू नकोस. धात्रीने अशा अनेक प्रकारच्या शब्दांनी राजाला समजावले.
कोपमेनं महाराज त्यज दारुणमेव हि । प्रसन्ने त्वयि राजेंद्र तदा स्वस्था भवाम्यहम्
महामना राजा, हा भयंकर राग सोडून दे; तू शांत झालास की मीही निर्धास्त होईन.
एवमुक्तस्तया राजा पृथुर्वैन्यः प्रजापतिः । तामुवाच महाभागां धरित्रीं द्विजसत्तमाः
तिच्या या शब्दांवर, वेणपुत्र पृथु राजाने त्या महाभाग्यशाली पृथ्वीला, श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, असे उत्तर दिले.
पृथुरुवाच- हते चैव महापापे एकस्मिन्पापचारिणि । लोकाः सुखेन जीवंति साधवः पुण्यदर्शिनः
पृथु म्हणाला— एखादा मोठा पापी किंवा वाईट कृत्य करणारा मारला गेला की, जगातील लोक आणि धर्मप्रिय सज्जन सुखाने जगतात.
तस्मादेकं प्रहर्तव्यं पापिष्ठं पापचेतनम् । तस्मात्त्वां हि हनिष्यामि सर्वसत्त्वप्रणाशिनीम्
म्हणूनच, अत्यंत पापी आणि वाईट मनाच्या माणसाचा नाश करावा लागतो; म्हणूनच, सर्व सत्त्वांचा नाश करणाऱ्या तुला मी ठार मारणार आहे.
त्वया बीजानि सर्वाणि लुप्तान्येतानि सांप्रतम् । ग्रासं कृत्वा स्थिरीभूत्वा प्रजां हत्वा क्व यास्यसि
तुझ्यामुळे सर्व बियाणे नष्ट झाली आहेत; तू त्यांना गिळून स्थिर झालीस, आता प्रजेला मारून कुठे जाणार आहेस?
हते पापे दुराचारे सुखं जीवंतिसाधवः । तस्मात्पापं प्रहंतव्यं सत्यमेवं न संशयः
वाईट आणि दुष्टांचा नाश झाला की सज्जन सुखाने राहतात; म्हणून पाप्याचा नाश करणे हेच सत्य आहे—यात शंका नाही.
पालितव्यं प्रयत्नेन यस्माद्धर्मः प्रवर्द्धते । भवत्या तु महत्पापं प्रजासंक्षयकारकम्
प्रयत्नपूर्वक रक्षण करणे आवश्यक आहे, कारण त्यातूनच धर्म वाढतो; पण तुझ्यामुळे मोठे पाप घडले आहे, जे प्रजेला नष्ट करणारे आहे.
एकस्यार्थेन यो हन्यादात्मनो वा परस्य वा । लोकोपतापकं हत्वा न भवेत्तस्य पातकम्
स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या हितासाठी, जो लोकांना त्रास देणाऱ्याचा वध करतो, त्याला त्या हत्येचे पाप लागत नाही.
सुखमेष्यंति बहवो यस्मिंस्तु निहते शुभे । वसुधे निहते दुष्टे पातकं नोपपातकम्
जेव्हा वाईटाचा नाश होतो तेव्हा अनेकांना सुख मिळते; वाईट पृथ्वीचा वध केला तर त्यात पाप नाही, आणि दुसरे कुठलेही दोष नाहीत.
प्रजानिमित्तं त्वामेव हनिष्यामि न संशयः । यदि मे पुण्यसंयुक्तं वचनं न करिष्यति
प्रजेच्या रक्षणासाठी मी तुला नक्कीच ठार मारीन—यात शंका नाही—जर तू माझ्या धर्मयुक्त आज्ञेचे पालन केले नाहीस तर.
जगतोऽस्य हितार्थाय साधु चैव वसुंधरे । हनिष्ये त्वां शितैर्बाणैर्मद्वाक्यात्तु पराङ्मुखीम्
या जगाच्या कल्याणासाठी आणि धर्मासाठी, वसुंधरे, मी तुला तीक्ष्ण बाणांनी घाव घालीन, कारण तू माझ्या आज्ञेकडे पाठ फिरवली आहेस.
स्वीयेन तेजसा चैव पुण्यां त्रैलोक्यवासिनीम् । प्रजां चैव धरिष्यामि धर्मेणापि न संशयः
माझ्या स्वतःच्या सामर्थ्याने मी त्रिलोकात राहणाऱ्या पुण्यवान जीवांना आधार देईन आणि धर्माच्या मार्गाने प्रजांचा पालन करीन—यात काहीच शंका नाही.
मच्छासनं समास्थाय धर्मयुक्तं वसुंधरे । इमाः प्रजा आज्ञया मे संजीवय सदैव हि
वसुंधरे, माझ्या धर्मयुक्त आज्ञेचे पालन करून, या सर्व प्रजांना नेहमी माझ्या आदेशाने पुन्हा जिवंत कर.
एवं मे शासनं भद्रे अद्य यर्हि करिष्यसि । ततः प्रीतोऽस्मि ते नित्यं गोपायिष्यामि सर्वदा
हे शुभे, आज तू माझी आज्ञा जशी आहे तशी पाळलीस, तर मी सदैव तुझ्यावर प्रसन्न राहीन आणि तुला नेहमीच रक्षण करीन.
त्वामेव हि न संदेह अन्ये चैव नृपोत्तमाः । धेनुरूपेण सा पृथ्वी बाणांचितकलेवरा
हे पृथ्वी, यात काहीच शंका नाही की तू आणि इतर श्रेष्ठ राजे, गायीच्या रूपात, बाणांनी जखमी झालेल्या देहाने आहात.
उवाचेदं पृथुं वैन्यं धर्माधारं महामतिम् । धरण्युवाच-। तवादेशं महाराज सत्यपुण्यार्थसंयुतम्
त्यानंतर पृथ्वीने धर्माचा आधार घेणाऱ्या, महान बुद्धी असलेल्या वेण्यपुत्र पृथूला असे म्हटले— 'हे महराजा, तुझी सत्य आणि पुण्याने युक्त अशी आज्ञा—'
प्रजानिमित्तमत्यर्थं विधास्यामि न संशयः । उद्यमेनापि पुण्येन उपायेन नरेश्वर
'प्रजांच्या हितासाठी मी नक्कीच पूर्ण प्रयत्न करून, पुण्याच्या मार्गाने, तुझी आज्ञा पाळीन, यात काहीच शंका नाही, हे नराधिपा.'
समारंभाः प्रसिद्ध्यंति पुण्याश्चैवाप्युपक्रमाः । उपायं पश्य राजेंद्र येन त्वं सत्यवान्भवेः
'पुण्यकार्ये आणि धर्मयुक्त कृत्ये प्रसिद्ध होतात; राजेंद्र, तू असा उपाय पहा की ज्यामुळे तुझे वचन खरे ठरेल.'
धारयेथाः प्रजाश्चेमा येन सर्वाः प्रवर्द्धये । संलग्नाश्चोत्तमा बाणा ममांगे ते शिलाशिताः
'ज्यामुळे तू या सर्व प्रजांचा आधार घेऊ शकशील आणि त्यांना वाढवू शकशील; माझ्या अंगात तीक्ष्ण, दगडी टोकाचे बाण खोलवर रुतले आहेत.'
समुद्धर स्वयं राजंश्छल्यंति भृशमेव ते । समां कुरु महाराज तिष्ठेन्मयि यथा पयः
'हे राजन, ते बाण स्वतः काढ, कारण ते मला फार वेदना देतात; हे महराजा, मला समतल कर, म्हणजे मी पुन्हा पाणी धरण्यास सक्षम होईन.'