दत्तात्रेय उवाच। शृणु राजन्विचित्रं त्वमितिहासं पुरातनम् । यस्य स्मरणमात्रेण वाजपेयफलं लभेत्
दत्तात्रेय म्हणाले, राजन, एक अद्भुत आणि प्राचीन कथा ऐक, जिच्या केवळ आठवणीने वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते.
अप्सरारूपसंपन्ना नाम्ना कांचनमालिनी । प्रयागे माघमासे सा स्नात्वा याति हरालयम्
एक अप्सरा होती, तिचं नाव होतं कांचनमालिनी. ती फारच सुंदर होती. माघ महिन्यात तिने प्रयागात स्नान केलं आणि मग हराच्या निवासाकडे निघाली.
निकुंजे गिरिराजस्य तिष्ठता गिरिरूपिणा । दृष्टा गगनमारूढा तेन वृद्धेन रक्षसा
ती पर्वतराजाच्या एका कुंजात असताना, पर्वताचा रूप घेतलेल्या एका वृद्ध राक्षसाने तिला आकाशात जाताना पाहिलं.
तेजस्विनी सुहेमाभा सुश्रोणी दीर्घलोचना । चंद्रानना सुकेशी च पीनोन्नतपयोधरा
ती तेजस्वी, सोन्यासारखी कांती असलेली, सुंदर कंबर, मोठ्या डोळ्यांची, चंद्रासारखा चेहरा, सुंदर केस, आणि भरगच्च उन्नत वक्ष असलेली होती.
तां दृष्ट्वा रूपसंपन्नामुवाच राक्षसस्तदा । का त्वं कमलपत्राक्षि कुत आगम्यते त्वया
तीचं रूप पाहून त्या राक्षसाने विचारलं, 'कमलासारख्या डोळ्यांनो, तू कोण आहेस? कुठून आलीस?'
आर्द्रं च वसनं कस्मात्सार्द्रा ते कबरी कुतः । कुत्र आगम्यते भीरु कुतस्ते खेचरी गतिः
'तुझे वस्त्र ओले का आहेत? तुझे केस ओले कसे झाले? भीरू, तू कुठून आलीस आणि आकाशात कशी फिरतेस?'
केन पुण्येन वा भद्रे तव तेजोमयं वपुः । अतीवरूपसंपन्नं संभूतं च मनोहरम्
'भाग्यवानें, तुला हे तेजस्वी, अतिशय सुंदर आणि मन मोहून टाकणारं रूप कोणत्या पुण्यामुळे मिळालं?'
त्वद्वस्त्रबिंदुपातेन मम मूर्ध्नि सुलोचने । क्षणेन ह्यगमच्छांतिं क्रूरं मे मानसं सदा
'सुंदर डोळ्यांनो, तुझ्या वस्त्रातील पाण्याचे थेंब माझ्या डोक्यावर पडताच, माझं नेहमी क्रूर असणारं मन क्षणात शांत झालं.'
नीरस्य महिमा कोऽयमेतद्व्याख्यातुमर्हसि । त्वं मे शीलवती भासि नाकृतिर्निर्गुणा भवेत्
'हे पाणी चवीला निष्प्राण असूनही त्याचं हे मोठेपण काय? हे मला सांग. तू गुणी वाटतेस; गुणांशिवाय असं रूप येत नाही.'
अप्सरा उवाच। श्रूयतामप्सराश्चाहं भो रक्षः कामरूपिणी । प्रयागतश्चागताऽहं नाम्ना कांचनमालिनी
अप्सरा म्हणाली, 'ऐक राक्षसा, मी अप्सरा आहे, इच्छेनुसार रूप घेऊ शकते. मी प्रयागात आले आहे, आणि माझं नाव कांचनमालिनी आहे.'
आर्द्रः परिकरो मेऽतः सुस्नाताऽहं सितासिते । गंतव्यं तु मया रक्षः कैलासे तु नगोत्तमे
'माझा कंबरपट्टा ओला आहे कारण मी नुकतीच शुभ्र काळ्या पाण्यात स्नान केलं. आता मला कैलास या श्रेष्ठ पर्वतावर जावं लागेल, राक्षसा.'
तत्रास्ते पार्वतीनाथः सुरासुरसुपूजितः । वेणीवारिप्रभावेण रक्षस्ते क्रूरता गता
'तेथे पार्वतीचे स्वामी राहतात, जे देव आणि असुरांनीही पूजले जातात. माझ्या वेणीतील पाण्याच्या प्रभावाने, राक्षसा, तुझी क्रूरता दूर झाली आहे.'
जाताहं येन पुण्येन गंधर्वस्य सुमेधसः । कन्यका दिव्यरूपा तु तत्सर्वं कथयामि ते
'गंधर्व सुमेधस याच्या पुण्यामुळे मी दिव्य रूपाची कन्या म्हणून जन्माला आले. ते सर्व मी तुला सांगते.'
कलिंगाधिपते राज्ञस्त्वहमासीच्च वेश्यका । रूपलावण्यसंपन्ना सौभाग्यमदगर्विता
'मागील जन्मी मी कलिंगराजाच्या नगरीत वेश्या होते, रूप आणि सौंदर्याने संपन्न, पण आपल्या सौख्याचा गर्व नसलेली.'
अन्यासां युवतीनां च तत्पुरेऽहं शिरोमणिः । तज्जन्मनि मया रक्षो भुक्त्वा भोगान्यथेच्छया
'त्या नगरीतील सर्व युवतींमध्ये मीच सर्वश्रेष्ठ होते. त्या जन्मात, राक्षसा, मी मनसोक्त भोग उपभोगले.'
मोहितं तत्पुरं सर्वं मया यौवनसंपदा । रत्नानि च विचित्राणि भूषणानि धनानि च
'माझ्या तारुण्याच्या सामर्थ्याने मी संपूर्ण नगर मोहून टाकलं, आणि अनेक रत्नं, दागिने, संपत्ती मिळवली.'
वासांसि चित्ररूपाणि कर्पूरागुरुचंदनम् । एतच्चोपार्जितं सर्वं मया मोहनरूपया
'रंगीत वस्त्रं, कापूर, अगर, चंदन — हे सर्व मी माझ्या मोहक रूपामुळे मिळवलं.'
नाहं जानामि हेम्नोंतं स्वनिवासे निशाचर । संसेवंते युवानो मे चरणौ कामपीडिताः
'रात्रभर फिरणाऱ्या, माझ्या घरात सोन्याचं मोजमाप मला माहीत नव्हतं; अनेक तरुण, कामाने व्याकुळ होऊन, माझ्या पायाशी सेवा करत.'
मया ते वंचिताः सर्वे सर्वस्वेन तु मायया । अन्योन्यस्पर्धाभावेन मृताः केचित्तु कामिनः
माझ्या मायेने मी त्यांना सर्वांना फसवलं, त्यांचं सगळं काही काढून घेतलं; काहीजण एकमेकांशी स्पर्धा करताना मेले, तर काहीजण वासनेंच्या आहारी गेले.
इत्थं तन्नगरे रम्ये सकले मे गतिस्तदा । प्राप्ते तु वार्द्धके काले शुशोच हृदयं मम । न दत्तं न हुतं जप्तं न व्रतं चरितं मया
त्या सुंदर नगरात माझ्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या; पण वय वाढल्यावर माझ्या मनाला खूप दुःख झालं — मी ना काही दान केलं, ना यज्ञ केला, ना जप केला, ना व्रत पाळलं.
नाराधितो मया देवश्चतुर्वर्गफलप्रदः। न मया पूजिता देवी दुर्गा दुर्गतिनाशिनी । सर्वपापहरो विष्णुर्न स्मृतो भोगलुब्धया
जी चार पुरुषार्थांची फळं देतो असा देव, त्याची मी कधी पूजा केली नाही; दु:खं दूर करणारी दुर्गा देवी, तिलाही मी वंदन केलं नाही; सर्व पापं दूर करणारा विष्णू, त्याचंही मी स्मरण केलं नाही, कारण मी भोगातच रमलो होतो.
न च संतर्पिता विप्रा न कृतं प्राणिनां हितम् । अणुमात्रमिदं पुण्यं न कृतं च प्रमादतः
मी कधी ब्राह्मणांचं समाधान केलं नाही, ना कधी इतर जीवांचं भलं केलं; अगदी क्षुल्लक पुण्यसुद्धा मी केलेलं नाही, कारण मी बेफिकीर राहिलो.
पातकं तु कृतं भद्र तेन मे दह्यते मनः । बहुधैवं विलप्याहं ब्राह्मणं शरणं गता
पण मी पाप केलं, म्हणून माझं मन जळतंय; अशा अनेक प्रकारे हळहळत मी एका ब्राह्मणाच्या आश्रयाला गेलो.
ब्रह्मण्यं वेदविद्वांसं तस्य राज्ञः पुरोहितम् । स हि पृष्टो मया रक्षः कथं मे निष्कृतिर्भवेत्
तो ब्राह्मण वेदपाठी, धर्मनिष्ठ आणि राजाचा पुरोहित होता; मी त्याला विचारलं — माझ्या पापांची क्षमा कशी मिळेल?
पापस्यास्य द्विजश्रेष्ठ कथं यास्यामि सद्गतिम् । स्वेनैव कर्मणा तप्तां वराकीं दीनमानसाम्
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, या पापातून मला चांगला मार्ग कसा मिळेल? माझ्या कर्मांनी मी फारच त्रस्त आणि दुःखी झाले आहे.
पापपंकनिमग्नां त्वं मामुद्धर कचग्रहैः । मयि कारुण्यंजं वारि वर्षहर्षदृशा द्विज
माझ्या पापाच्या चिखलातून मला बाहेर काढा, तुमच्या उपदेशाच्या हुकाने; तुमच्या आनंदी डोळ्यांतून दयाळूपणाचं पाणी माझ्यावर बरसा, हे ब्राह्मण.
सज्जने साधवः सर्वे साधुः साधुरसज्जने । इत्यसौ मद्वचः श्रुत्वा चकारानुग्रहं मयि
सज्जन लोक सगळ्यांसाठी चांगले असतात, आणि चांगले लोक वाईटांसाठीही चांगले असतात; माझं बोलणं ऐकून त्याने माझ्यावर कृपा केली.
द्विज उवाच। निषिद्धाचरणं जाने सर्वं तेऽहं वरानने । कुरु मे सत्वरं वाक्यं याहि क्षेत्रं प्रजापते
ब्राह्मण म्हणाला — हे सुंदर स्त्री, तुझ्या सर्व निषिद्ध कृत्यांची मला माहिती आहे; माझं म्हणणं लगेच ऐक आणि प्रजापतीच्या क्षेत्रात जा.
तत्र गत्वा कुरु स्नानं तेन पापक्षयस्तव । सर्वं मनोगतं भद्रे त्वदीयं शोचितं मया
तिथे जाऊन स्नान कर, त्यामुळे तुझं पाप नष्ट होईल; तुझ्या मनातल्या सगळ्या चिंता मी समजून घेतल्या आहेत, हे शुभेच्छुक.
नाहमन्यत्प्रपश्यामि यत्ते पापप्रणाशनम् । प्रायश्चित्तं परं तीर्थे स्नानं च ऋषिभिः स्मृतम्
तुझ्या पापांचं नाश करण्यासाठी मला दुसरा कोणताही उपाय दिसत नाही; ऋषींनी सांगितलेलं श्रेष्ठ प्रायश्चित्त म्हणजे तीर्थात स्नान करणं.