या पश्चाद्वाहिनी गंगा कालिंद्या सह संगता । हंति कोटिकृतं पापं सा माघे नृप दुर्लभा 6.127.
राजा, पश्चिमवाहिनी गंगा जेव्हा कालिंदीशी एकत्र येते, तेव्हा ती कोटी कोटी पापांचा नाश करते; पण माघ महिन्यात ती दुर्मिळ असते.
यत्कथ्यतेऽमृतं राजन्सा वेणी भुवि कीर्तिता । तस्यां माघे मुहूर्तं तु देवानामपि दुर्लभम्
राजा, जे अमृत म्हणून ओळखले जाते, तेच पृथ्वीवर वेणी म्हणून प्रसिद्ध आहे; माघ महिन्यात तिथे एक क्षण मिळवणेसुद्धा देवांसाठी कठीण आहे.
ब्रह्माविष्णुर्महादेवो रुद्रादित्यमरुद्गणाः । गंधर्वा लोकपालाश्च यक्षकिन्नरपन्नगाः
ब्रह्मा, विष्णु, महादेव, रुद्र, आदित्य, मरुतगण, गंधर्व, लोकपाल, यक्ष, किन्नर आणि नाग,
अणिमादिगुणैः सिद्धा ये चान्ये तत्त्ववादिनः । ब्रह्माणी पार्वती लक्ष्मीः शची मेनादितिर्दितिः
अणिमा वगैरे सिद्धी असलेले सिद्ध, इतर तत्वज्ञ, ब्रह्माणी, पार्वती, लक्ष्मी, शची, मेना, अदिती आणि दिती,
सर्वास्ता देवपत्न्यश्च तथा नागांगना नृप । घृताची मेनका रंभा उर्वशी च तिलोत्तमा
सर्व देवपत्नी, नागकन्या, घृताची, मेनका, रंभा, उर्वशी आणि तिलोत्तमा, हे सर्व,
गणा ह्यप्सरसां सर्वे पितॄणां च गणास्तथा । स्नातुमायांति ते सर्वे माघे वेण्यां नराधिप
सर्व अप्सरांचा समूह आणि पितरांचा समूह, हे सर्व माघ महिन्यात वेणीवर स्नान करण्यासाठी येतात, हे नराधिपा.
कृते युगे स्वरूपेण कलौ प्रच्छन्नरूपिणः । प्रयागे माघमासे तु त्र्यहस्नानस्य यत्फलम्
कृतयुगात ते आपल्या मूळ रूपात येतात, तर कलियुगात लपविलेल्या रूपात; प्रयागात माघ महिन्यात तीन दिवस स्नान केल्याचे फळ—
नाश्वमेधसहस्रेण तत्फलं लभते भुवि । त्र्यहस्नानफलं माघे पुरा कांचनमालिनी
तीन दिवस माघ महिन्यात स्नान केल्याचे फळ पृथ्वीवर हजार अश्वमेध यज्ञ करूनही मिळत नाही; पूर्वी कांचनमालिनीने हे फळ दिले होते—
राक्षसाय ददौ भूप तेन मुक्तः स पापकृत् । कार्तवीर्य उवाच । भगवन्राक्षसः कोऽसौ सा का कांचनमालिनी
राजा, तिने ते फळ एका राक्षसाला दिले आणि त्यामुळे तो पापी मुक्त झाला. कार्तवीर्य म्हणाला: भगवन्, तो राक्षस कोण होता आणि कांचनमालिनी कोण होती?
कथं दत्तवती धर्मं कथं वा तस्य सद्गतिः । एतत्कथय योगींद्र अत्रिसंतानभास्कर । यदि त्वं मन्यसे श्राव्यं परं कौतूहलं हि मे
तिने ते पुण्य कसे दिले आणि त्याला उत्तम स्थिती कशी मिळाली? योगींद्र, अत्रिसंतानातील सूर्य, हे सर्व मला सांग, जर तुला योग्य वाटले, कारण मला फारच कुतूहल आहे.
दत्तात्रेय उवाच। शृणु राजन्विचित्रं त्वमितिहासं पुरातनम् । यस्य स्मरणमात्रेण वाजपेयफलं लभेत्
दत्तात्रेय म्हणाले, राजन, एक अद्भुत आणि प्राचीन कथा ऐक, जिच्या केवळ आठवणीने वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते.
अप्सरारूपसंपन्ना नाम्ना कांचनमालिनी । प्रयागे माघमासे सा स्नात्वा याति हरालयम्
एक अप्सरा होती, तिचं नाव होतं कांचनमालिनी. ती फारच सुंदर होती. माघ महिन्यात तिने प्रयागात स्नान केलं आणि मग हराच्या निवासाकडे निघाली.
निकुंजे गिरिराजस्य तिष्ठता गिरिरूपिणा । दृष्टा गगनमारूढा तेन वृद्धेन रक्षसा
ती पर्वतराजाच्या एका कुंजात असताना, पर्वताचा रूप घेतलेल्या एका वृद्ध राक्षसाने तिला आकाशात जाताना पाहिलं.
तेजस्विनी सुहेमाभा सुश्रोणी दीर्घलोचना । चंद्रानना सुकेशी च पीनोन्नतपयोधरा
ती तेजस्वी, सोन्यासारखी कांती असलेली, सुंदर कंबर, मोठ्या डोळ्यांची, चंद्रासारखा चेहरा, सुंदर केस, आणि भरगच्च उन्नत वक्ष असलेली होती.
तां दृष्ट्वा रूपसंपन्नामुवाच राक्षसस्तदा । का त्वं कमलपत्राक्षि कुत आगम्यते त्वया
तीचं रूप पाहून त्या राक्षसाने विचारलं, 'कमलासारख्या डोळ्यांनो, तू कोण आहेस? कुठून आलीस?'
आर्द्रं च वसनं कस्मात्सार्द्रा ते कबरी कुतः । कुत्र आगम्यते भीरु कुतस्ते खेचरी गतिः
'तुझे वस्त्र ओले का आहेत? तुझे केस ओले कसे झाले? भीरू, तू कुठून आलीस आणि आकाशात कशी फिरतेस?'
केन पुण्येन वा भद्रे तव तेजोमयं वपुः । अतीवरूपसंपन्नं संभूतं च मनोहरम्
'भाग्यवानें, तुला हे तेजस्वी, अतिशय सुंदर आणि मन मोहून टाकणारं रूप कोणत्या पुण्यामुळे मिळालं?'
त्वद्वस्त्रबिंदुपातेन मम मूर्ध्नि सुलोचने । क्षणेन ह्यगमच्छांतिं क्रूरं मे मानसं सदा
'सुंदर डोळ्यांनो, तुझ्या वस्त्रातील पाण्याचे थेंब माझ्या डोक्यावर पडताच, माझं नेहमी क्रूर असणारं मन क्षणात शांत झालं.'
नीरस्य महिमा कोऽयमेतद्व्याख्यातुमर्हसि । त्वं मे शीलवती भासि नाकृतिर्निर्गुणा भवेत्
'हे पाणी चवीला निष्प्राण असूनही त्याचं हे मोठेपण काय? हे मला सांग. तू गुणी वाटतेस; गुणांशिवाय असं रूप येत नाही.'
अप्सरा उवाच। श्रूयतामप्सराश्चाहं भो रक्षः कामरूपिणी । प्रयागतश्चागताऽहं नाम्ना कांचनमालिनी
अप्सरा म्हणाली, 'ऐक राक्षसा, मी अप्सरा आहे, इच्छेनुसार रूप घेऊ शकते. मी प्रयागात आले आहे, आणि माझं नाव कांचनमालिनी आहे.'
आर्द्रः परिकरो मेऽतः सुस्नाताऽहं सितासिते । गंतव्यं तु मया रक्षः कैलासे तु नगोत्तमे
'माझा कंबरपट्टा ओला आहे कारण मी नुकतीच शुभ्र काळ्या पाण्यात स्नान केलं. आता मला कैलास या श्रेष्ठ पर्वतावर जावं लागेल, राक्षसा.'
तत्रास्ते पार्वतीनाथः सुरासुरसुपूजितः । वेणीवारिप्रभावेण रक्षस्ते क्रूरता गता
'तेथे पार्वतीचे स्वामी राहतात, जे देव आणि असुरांनीही पूजले जातात. माझ्या वेणीतील पाण्याच्या प्रभावाने, राक्षसा, तुझी क्रूरता दूर झाली आहे.'
जाताहं येन पुण्येन गंधर्वस्य सुमेधसः । कन्यका दिव्यरूपा तु तत्सर्वं कथयामि ते
'गंधर्व सुमेधस याच्या पुण्यामुळे मी दिव्य रूपाची कन्या म्हणून जन्माला आले. ते सर्व मी तुला सांगते.'
कलिंगाधिपते राज्ञस्त्वहमासीच्च वेश्यका । रूपलावण्यसंपन्ना सौभाग्यमदगर्विता
'मागील जन्मी मी कलिंगराजाच्या नगरीत वेश्या होते, रूप आणि सौंदर्याने संपन्न, पण आपल्या सौख्याचा गर्व नसलेली.'
अन्यासां युवतीनां च तत्पुरेऽहं शिरोमणिः । तज्जन्मनि मया रक्षो भुक्त्वा भोगान्यथेच्छया
'त्या नगरीतील सर्व युवतींमध्ये मीच सर्वश्रेष्ठ होते. त्या जन्मात, राक्षसा, मी मनसोक्त भोग उपभोगले.'
मोहितं तत्पुरं सर्वं मया यौवनसंपदा । रत्नानि च विचित्राणि भूषणानि धनानि च
'माझ्या तारुण्याच्या सामर्थ्याने मी संपूर्ण नगर मोहून टाकलं, आणि अनेक रत्नं, दागिने, संपत्ती मिळवली.'
वासांसि चित्ररूपाणि कर्पूरागुरुचंदनम् । एतच्चोपार्जितं सर्वं मया मोहनरूपया
'रंगीत वस्त्रं, कापूर, अगर, चंदन — हे सर्व मी माझ्या मोहक रूपामुळे मिळवलं.'
नाहं जानामि हेम्नोंतं स्वनिवासे निशाचर । संसेवंते युवानो मे चरणौ कामपीडिताः
'रात्रभर फिरणाऱ्या, माझ्या घरात सोन्याचं मोजमाप मला माहीत नव्हतं; अनेक तरुण, कामाने व्याकुळ होऊन, माझ्या पायाशी सेवा करत.'
मया ते वंचिताः सर्वे सर्वस्वेन तु मायया । अन्योन्यस्पर्धाभावेन मृताः केचित्तु कामिनः
माझ्या मायेने मी त्यांना सर्वांना फसवलं, त्यांचं सगळं काही काढून घेतलं; काहीजण एकमेकांशी स्पर्धा करताना मेले, तर काहीजण वासनेंच्या आहारी गेले.
इत्थं तन्नगरे रम्ये सकले मे गतिस्तदा । प्राप्ते तु वार्द्धके काले शुशोच हृदयं मम । न दत्तं न हुतं जप्तं न व्रतं चरितं मया
त्या सुंदर नगरात माझ्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या; पण वय वाढल्यावर माझ्या मनाला खूप दुःख झालं — मी ना काही दान केलं, ना यज्ञ केला, ना जप केला, ना व्रत पाळलं.