अवतीर्णो महाप्राज्ञो वचनात्तस्य चक्रिणः । ऐंद्रं पदं हि यो भुंक्ते विष्णोश्चैव प्रसादतः
त्या चक्रधारीच्या आज्ञेने तो महान ज्ञानी तिथे अवतरला. विष्णूच्या कृपेने त्याने इंद्रपदाचा भोग घेतला.
वसुदत्तेति विख्यातः सर्वदेवैर्नमस्कृतः । ऐंद्रं पदं हि यो भुंक्ते सांप्रतं वासवो दिवि
तो सर्व देवांनी वंदन केलेला वसुदत्त म्हणून प्रसिद्ध झाला. तोच आता स्वर्गात इंद्रपदाचा भोग घेत आहे.
एतत्ते सर्वमाख्यातं सृष्टिसंबंधकारणम् । अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि यदेव परिपृच्छसि
संपूर्ण सृष्टीच्या संबंधाचे कारण मी तुला सांगितले. आता तू जे विचारशील ते मी पुढे सांगीन.
व्यास उवाच- धर्माङ्गदो महाप्राज्ञो रुक्माङ्गदसुतो बली । आद्ये कृतयुगे जातः सृष्टिकाले स वासवः
व्यास म्हणाले: धर्मांगद हा रुक्मांगदाचा बुद्धिमान आणि बलवान पुत्र, कृतयुगाच्या सुरुवातीला, सृष्टीच्या काळात इंद्र म्हणून जन्माला आला.
तत्कथं देवदेवेश अन्यो धर्माङ्गदो भुवि । अन्यो रुक्मांङ्गदो राजा किं चायं त्रिदशाधिपः
देवतांचा स्वामी, एक धर्मांगद पृथ्वीवर, दुसरा रुक्मांगद राजा, आणि हा तिसरा स्वर्गातील देवांचा अधिपती कसा?
एतन्मे संशयं जातं तद्भवान्वक्तुमर्हति । ब्रह्मोवाच- हंत ते कथयिष्यामि सर्वसंदेहनाशनम्
माझ्या मनात हा संदेह निर्माण झाला आहे. कृपया तू हे स्पष्ट कर. ब्रह्मा म्हणाले: ऐक, मी तुला सर्व शंका दूर करणारे उत्तर सांगतो.
देवस्य लीलासृष्ट्यर्थे वर्तते द्विजसत्तम । यथा वाराश्च पक्षाश्च मासाश्च ऋतवो यथा
द्विजश्रेष्ठा, सर्व काही देवाच्या लीलेसाठीच अस्तित्वात आहे, जशी दिवस, पक्ष, महिने आणि ऋतू असतात.
संवत्सराश्च मनवस्तथा यांति युगाः पुनः । पश्चात्कल्पः समायाति व्रजाम्येवं जनार्दनम्
वर्षे, मनू, आणि पुन्हा पुन्हा युगे जातात; त्यानंतर कल्प येतो आणि मग मी जनार्दनाकडे जातो.
अहमेव महाप्राज्ञ मयि यांति चराचराः । पुनः सृजति योगात्मा पूर्ववद्विश्वमेव हि
महाप्राज्ञा, सर्व चराचर माझ्यातच विलीन होतात; आणि मग योगशक्तीने मी पुन्हा पूर्वीसारखे विश्व निर्माण करतो.
पुनरहं पुनर्वेदाः पुनस्ते देवता द्विजाः । तथा भूपाश्च ते सर्वे स्वचरित्रसमाविलाः
पुन्हा मी, पुन्हा वेद, पुन्हा तुम्ही देव आणि द्विज, तसेच ते सर्व राजे, प्रत्येकजण आपल्या स्वभावासह प्रकट होतात.
प्रभवंति महाभाग विद्वांस्तत्र न मुह्यति । पूर्वकल्पे महाभागो यथा रुक्मांगदो नृपः
हे सर्व प्रकट होते, महाभागा; ज्ञानी माणसे तिथे गोंधळत नाहीत. पूर्वीच्या कल्पातसुद्धा, जसा राजा रुक्मांगद होता.
तथा धर्मांगदश्चायं संजातः ख्यातिमान्द्विजः । रामादयो महाप्राज्ञा ययातिर्नहुषस्तथा
तसेच हा धर्मांगद, जो द्विजांमध्ये प्रसिद्ध आहे, तो जन्म घेतो; राम आणि इतर महाप्राज्ञ, तसेच ययाति आणि नहुष.
मन्वादयो महात्मानः प्रभवंति लयंति च । ऐंद्रं पदं प्रभुंजंति राजानो धर्मतत्पराः
मनू आणि इतर महात्मे जन्म घेतात आणि नष्ट होतात; धर्माला वाहिलेले राजे इंद्रपदाचा आनंद घेतात.
यथा धर्मांगदो वीरः प्रभुंजति महत्पदम् । एवं वेदाश्च देवाश्च पुराणाः स्मृतिपूर्वकाः
जसा धर्मांगद वीर मोठ्या पदाला पोहोचतो, तसेच वेद, देव आणि प्राचीन स्मृतीही.
एतत्तु सर्वमाख्यातं तवाग्रे द्विजसत्तम । चरितं सुव्रतस्याथ पुण्यं सुगतिदायकम्
हे सर्व मी तुला सांगितले, द्विजश्रेष्ठा, त्या सुशील पुरुषाचे पुण्यकर्म, जे उत्तम गति देणारे आहे.
अव्यक्तं तु महाभाग प्रब्रवीमि तवाग्रतः
महाभागा, आता मी तुझ्यासमोर अव्यक्त सांगतो.
ऋषय ऊचुः- विचित्रेयं कथा पुण्या धन्या यशोविधायिनी । सर्वपापहरा प्रोक्ता भवता वदतां वर
ऋषी म्हणाले: ही कथा फारच अद्भुत, पुण्यदायी, धन्य आणि कीर्ती देणारी आहे; तूच ती सांगितलीस, पापांचा नाश करणारी.
सृष्टिसंबंधमेतन्नस्तद्भवान्वक्तुमर्हति । पूर्वमेव यथासृष्टिर्विस्तरात्सूतनंदन
ही सृष्टीची गोष्ट, सूतानंदना, कृपया आम्हाला सविस्तर सांग, पूर्वी कशी सृष्टी झाली हे.
सूत उवाच- विस्तरेण प्रवक्ष्यामि सृष्टिसंहारकारणम् । श्रुतमात्रेण यस्यापि नरः सर्वज्ञतां व्रजेत्
सूत म्हणाले: मी सृष्टी आणि संहाराचे कारण सविस्तर सांगतो; फक्त ऐकूनही माणूस सर्वज्ञ होतो.
हिरण्यकश्यपेनापि व्यापितं भुवनत्रयम् । तपसाराध्य प्रबह्माणं वरं प्राप्तं सुदुर्लभम्
हिरण्यकशिपूनेही तप करून ब्रह्मदेवाची उपासना केली आणि अतिशय दुर्मिळ वर मिळवला, आणि त्याने तीनही लोक व्यापले.
तस्माद्देवान्महाभागादमरत्वं तथैव च । देवाँल्लोकान्स संव्याप्य प्रभुत्वं स्वयमर्जितम्
म्हणून, महाभागा, त्याने देवांकडून अमरत्व मिळवले; देवांचे लोक व्यापून त्याने स्वतःच प्रभुत्व मिळवले.
ततो देवाः सगंधर्वा मुनयो वेदपारगाः । नागाश्च किन्नराः सिद्धा यक्षाश्चैव तथापरे
मग देव, गंधर्व, वेदपारंगत ऋषी, नाग, किन्नर, सिद्ध, यक्ष आणि इतर सर्व,
ब्रह्माणं तु पुरस्कृत्य जग्मुर्नारायणं प्रभुम् । क्षीरसागरसंसुप्तं योगनिद्रां गतं प्रभुम्
ब्रह्मदेवाला पुढे करून, ते सर्व क्षीरसागरात योगनिद्रेत असलेल्या नारायणाकडे गेले.
तं संबोध्य महास्तोत्रैर्देवाः प्रांजलयस्तथा । संबुद्धे सति देवेशे वृत्तं तस्य दुरात्मनः
त्याला मोठ्या स्तोत्रांनी जागं करून, देवांनी हात जोडून प्रार्थना केली; जेव्हा देवाधिदेव जागे झाले, तेव्हा त्यांनी त्या दुष्टाचा सर्व प्रकार सांगितला.
आचचक्षुर्महाप्राज्ञ समाकर्ण्य जगत्पतिः । नृसिंहरूपमास्थाय हिरण्यकशिपुं व्यहन्
महाज्ञानी जगन्नाथाने सर्व काही ऐकून, नरसिंहाचा रूप धारण केले आणि हिरण्यकशिपूचा वध केला.
पुनर्वाराहरूपेण हिरण्याक्षो महाबलः । उद्धृता वसुधा पुण्या असुरो घातितस्तदा
पुन्हा, वराह रूप घेऊन, बलाढ्य हिरण्याक्षाने पवित्र पृथ्वी उचलली आणि त्या असुराचा त्यावेळी नाश केला.
अन्यांश्चघातयामास दानवान्घोरदर्शनान् । एवं चैतेषु नष्टेषु दानवेषु महत्सु च
त्याने इतर भयंकर दिसणाऱ्या दानवांनाही संपवले; अशा प्रकारे हे मोठे दानव नष्ट झाले.
अन्येषु तेषु नष्टेषु दितिपुत्रेषु वै तदा । पुनः स्थानेषु प्राप्तेषु देवेषु च महत्सु च
त्या वेळी, दितीचे पुत्र नष्ट झाले आणि देवता व मोठे लोक आपापल्या जागी पुन्हा स्थिर झाले.
यज्ञेष्वेव प्रवृत्तेषु सर्वेषु धर्मकर्मसु । सुस्थेषु सर्वलोकेषु सा दितिर्दुःखपीडिता
सर्व यज्ञ आणि धर्मकर्मे सुरू असताना, सर्व लोक सुखरूप असताना, दिती मात्र दुःखाने व्याकुळ झाली.
पुत्रशोकेन संतप्ता हाहाभूता विचेतना । भर्तारं सूर्यसंकाशं तपस्तेजः समन्वितम्
पुत्रशोकाने संतप्त, हताश व शुद्ध, दितीने तपशक्तीने तेजस्वी आणि सूर्यासारख्या आपल्या पतीजवळ गेली.