क्रीडने पठने हास्ये शयने गीतप्रेक्षणे । याने च ह्यासने ध्याने मंत्रे ज्ञाने सुकर्मसु
खेळताना, वाचताना, हसताना, झोपताना, गाणी पाहताना, प्रवासात, बसताना, ध्यानात, मंत्रोच्चारात, ज्ञानात किंवा चांगले कर्म करताना—
पश्यत्येवं वदत्येवं जगन्नाथं जनार्दनम् । स ध्यायते तमेकं हि विश्वनाथं महेश्वरम्
तो जगन्नाथ, जनार्दन यांचेच पाहतो आणि बोलतो; तो एकट्या विश्वनाथ, महेश्वराचेच ध्यान करतो.
तृणे काष्ठे च पाषाणे शुष्के सार्द्रे हि केशवम् । पश्यत्येवं स धर्मात्मा गोविंदं कमलेक्षणम्
गवत, लाकूड, दगड, ओले किंवा कोरडे यांतही तो धर्मात्मा केशव, गोविंद, कमललोचन यालाच पाहतो.
आकाशे भूमिमध्ये तु पर्वतेषु वनेषु च । जले स्थले च पाषाणे जीवेष्वेव महामतिः
आकाशात, पृथ्वीवर, पर्वतांमध्ये, जंगलात, पाण्यात, जमिनीवर, दगडात आणि सर्व जीवांत तो महात्मा त्यालाच पाहतो.
नृसिंहं पश्यते विप्रः सुव्रतः सुमनासुतः । बालक्रीडां समासाद्य रमत्येवं दिनेदिने
तो सदाचरणी, शांत मनाचा ब्राह्मण नरसिंहाला पाहतो आणि मुलांच्या खेळात रमून रोज आनंद घेतो.
गीतैश्च गायते कृष्णं सुरागैर्मधुराक्षरैः । तालैर्लयसमायुक्तैः सुस्वरैर्मूर्च्छनान्वितैः
तो कृष्णाचे गोड, रसाळ, मधुर शब्दांत गाणे गातो, ताल आणि लय युक्त, सुरेल आणि रागांनी भरलेले.
सुव्रत उवाच- ध्यायंति वेदविदुषः सततं सुरारिं यस्यांगमध्ये सकलं हि विश्वम् । योगेश्वरं सकलपापविनाशनं च व्रजामि शरणं मधुसूदनस्य
सुव्रत म्हणतो— वेद जाणणारे नेहमी त्या सुरारिंचा ध्यान करतात, ज्याच्या अंगात संपूर्ण विश्व आहे. मी योगेश्वर, सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या मधुसूदनाच्या चरणी शरण जातो.
लोकेषु यो हि सकलेष्वनुवर्तते यो लोकाश्च यस्मिन्निवसंति सर्वे । दोषैर्विहीनमखिलैः परमेश्वरं तं तस्यैव पादयुगलं सततं नमामि
जो सर्व लोकांत व्यापून राहतो आणि ज्याच्यात सर्व लोक राहतात, जो सर्व दोषांपासून मुक्त आहे, त्या परमेश्वराच्या पवित्र पायांना मी नेहमी वंदन करतो.
नारायणं गुणनिधानमनंतवीर्यं वेदांतशुद्धमतयः प्रपठंति नित्यम् । संसारसागरमनंतमगाधदुर्गमुत्तारणार्थमखिलं शरणं प्रपद्ये
शुद्ध मनाचे लोक नेहमी नारायणाचे, गुणांचा खजिना, अमर सामर्थ्याचा, वेदांताने शुद्ध असलेल्या परमेश्वराचे पाठ करतात. या अंतहीन, खोल आणि कठीण संसारसागरातून पार पडण्यासाठी मी त्याच्या चरणी पूर्णपणे शरण जातो.
योगींद्र मानससरोवरराजहंसं शुद्धं प्रभावमखिलं सततं हि यस्य । तस्यैव पादयुगलं विमलं विशालं दीनस्य मेऽसुररिपो कुरु तस्य रक्षाम्
हे असुरांचा शत्रू, योग्यांच्या मनरूपी सरोवरातील राजहंस, ज्याची सर्व कीर्ती नेहमी शुद्ध आहे, त्या तुझ्या विशाल, निर्मळ पायांचे मला, या दुःखीला, रक्षण मिळू दे.
ध्यायेऽखिलस्य भुवनं स्वपतिं च देवं दुःखांधकारदलनार्थमिहैव चंद्रम् । लोकस्य पालनकृते परिणीतधर्मं सत्यान्वितं सकललोकगुरुं सुरेशम्
मी येथे सर्व जगाचा स्वामी असलेल्या देवाचे ध्यान करतो, जो दुःखाच्या अंधाराचा चंद्रासारखा नाश करतो, जो जगाचे पालन करतो, धर्म आणि सत्यात स्थित आहे, सर्वांचा गुरु आणि देवांचा देव आहे.
गायाम्यहं सुरसगीतकतालमानैः श्रीरंगमेकमनिशं भुवनस्य देवम् । अज्ञाननाशकमलं च दिनेशतुल्यमानंदकंदमखिलं महिमा समेतम्
मी रात्रंदिवस सुरेल गाणी आणि ठेक्यांमध्ये, श्रीरंगातील एकमेव देवाचे गातो, जो अज्ञानाचा नाश करणारा, सूर्यासारखा तेजस्वी, आनंदाचा स्रोत आणि सर्व महिम्याने युक्त आहे.
संपूर्णमेवममृतस्यकलानिधानं तं गीतकौशलमनन्यरसैः प्रगाये । युक्तं स्वयोगकरणैः परमार्थदृष्टिं विश्वं स पश्यति चराचरमेव नित्यम्
जो अमृताच्या साराने पूर्ण भरलेला आहे, जो गाण्यात कुशल आहे आणि इतर कोणत्याही आनंदात रस घेत नाही, आणि स्वतःच्या योगाच्या साधनांनी एकरूप झाला आहे, तो नेहमीच चराचर जगात परम सत्यदृष्टीने सर्व काही पाहतो.
पश्यंति नैव यमिहाथ सुपापलोकास्तं केशवं शरणमेवमुपैति नित्यम्
या जगातील दुष्ट लोक त्याला पाहू शकत नाहीत; तरीही तो नेहमी केशवाच्या शरण जातो.
कराभ्यां वाद्यमानस्तु तालं तालसमन्वितम् । गीतेनगायते कृष्णं बालकैः सह मोदते
तो हातांनी ताल वाजवतो, योग्य लयीत, आणि कृष्णाचे गाणे गातो, मुलांबरोबर आनंदाने रमतो.
एवं क्रीडारतो नित्यं बालभावेन वै तदा । सुव्रतः सुमनापुत्रो विष्णुध्यानपरायणः
अशा प्रकारे, नेहमीच खेळण्यात रमणारा, बालभावाने वागणारा, तो सुमना यांचा पुण्यवान पुत्र, विष्णूच्या ध्यानात मग्न राहिला.
क्रीडमानं प्राह माता सुव्रतं चारुलक्षणम् । भोजनं कुरु मे वत्स क्षुधा त्वां परिपीडयेत्
त्याला खेळताना पाहून त्याची आई, शुभ चिन्हांनी युक्त सुव्रताला म्हणाली, 'माझ्या मुला, जेवण घे, उपासमारीने तुला त्रास होईल.'
तामुवाच पुनः प्राज्ञः सुमना मातरं पुनः । महामृतेन तृप्तोस्मि हरिध्यानरसेन वै
त्यावर बुद्धिमान सुमना पुन्हा आपल्या आईला म्हणाला, 'माझे समाधान महान अमृताने, म्हणजे हरिध्यानाच्या रसाने झाले आहे.'
भोजनासनमारूढो मिष्टमन्नं प्रपश्यति । इदमन्नं स्वयं विष्णुरात्मा ह्यन्नं समाश्रितः
तो जेवायला बसला आणि मधुर अन्नाकडे पाहू लागला: 'हे अन्न म्हणजे स्वतः विष्णू आहे; आत्मा खरेतर अन्नातच निवास करतो.'
आत्मरूपेण यो विष्णुरनेनान्नेन तृप्यतु । क्षीरसागरसंवासो यस्यैव परिसंस्थितः
'आत्मरूपाने असलेला विष्णू या अन्नाने तृप्त होवो; जो क्षीरसागरात वास करतो आणि ज्याच्यात सर्व काही स्थिर आहे.'
जलेनानेन पुण्येन तृप्तिमायातु केशवः । तांबूलचंदनैर्गंधैरेभिः पुष्पैर्मनोहरैः
'या पवित्र पाण्याने केशव तृप्त होवो, आणि या सुवासिक तांबूल, चंदन आणि मोहक फुलांनीही.'
आत्मस्वरूपेण तृप्तस्तृप्तिमायातु केशवः । शयने याति धर्मात्मा तदा कृष्णं प्रचिंतयेत्
'स्वतःच्या खऱ्या रूपात तृप्त झालेला केशव तृप्ती पावो.' जेव्हा तो निजतो, तेव्हा तो धर्मात्मा कृष्णाचे चिंतन करतो.
योगनिद्रान्वितं कृष्णं तमहं शरणं गतः । भोजनाच्छादनेष्वेवमासने शयने द्विजः
'योगनिद्रेत असलेल्या त्या कृष्णाच्या मी शरण गेलो आहे.' अशा प्रकारे, जेवताना, वस्त्र घालताना, बसताना, झोपताना तो द्विज नेहमी त्याचा स्मरण करतो.
चिंतयेद्वासुदेवं तं तस्मै सर्वं प्रकल्पयेत् । तारुण्यं प्राप्य धर्मात्मा कामभोगान्विहाय वै
तो वासुदेवाचे चिंतन करतो आणि सर्व काही त्याला अर्पण करतो; तारुण्यात पोहोचल्यावर धर्मात्मा सर्व विषयसुखांचा त्याग करतो.
स युक्तः केशवध्याने वैडूर्यपर्वतोत्तमे । यत्र सिद्धेश्वरं लिंगं वैष्णवं पापनाशनम्
तो केशवाच्या ध्यानात मग्न राहतो, वैडूर्य पर्वतावर, जिथे सिद्धेश्वराचे लिंग, पापांचा नाश करणारे, वैष्णव प्रतीक म्हणून आहे.
रुद्रमोंकारसंज्ञं च ध्यात्वा चैव महेश्वरम् । ब्रह्मणा वर्द्धितं देवं नर्मदादक्षिणे तटे
रुद्र, ज्याला ओंकार म्हणतात, आणि महेश्वर, जो ब्रह्म्याने वाढवला आहे, यांचे ध्यान करतो, नर्मदेच्या दक्षिण काठी.
सिद्धेश्वरं समाश्रित्य तपोभावं व्यचिंतयत्
सिद्धेश्वराच्या आश्रयाने, त्याने तपश्चर्येचे स्वरूप चिंतन केले.
व्यास उवाच- प्रश्नमेकं महाभाग करिष्ये सांप्रतं वद । त्वयैव पूर्वमुक्तं हि सुव्रतं च प्रतीश्वरम्
व्यास म्हणाले: 'महाभागा, मी तुला एक प्रश्न विचारणार आहे, सांग. तूच पूर्वी सुव्रत आणि सर्वांच्या ईश्वराचा उल्लेख केला होतास.'
पूर्वाभ्यासेन संध्यायन्नारायणमनामयम् । कस्यां ज्ञात्यां समुत्पन्नः सुव्रतः पूर्वजन्मनि
पूर्वस्मरणामुळे, संध्याकाळी निरंतर निर्मळ नारायणाचे ध्यान करणारा सुव्रत, पूर्वजन्मी कोणत्या कुळात जन्मला होता?
तन्मे त्वं सांप्रतं ब्रूहि कथमाराधितो हरिः । अनेनापि स देवेश कोयं पुण्यसमाविलः
'हे मला आता सांग, त्याने हरिची कशी उपासना केली? हा पुण्यवान कोण आहे, देवेन्द्रा, ज्याने असे पुण्य मिळवले?'