सुशीला ज्ञानसंपन्नाः सत्यधर्मरताः सदा । संभवंति गृहे तस्य यस्य विष्णुः प्रसीदति
ज्यांच्या घरी सुसंस्कृत, ज्ञानी, आणि सत्यधर्मावर प्रेम करणारी मुले असतात, त्यांच्यावर विष्णू प्रसन्न असतो.
धनं धान्यं कलत्रं तु पुत्रपौत्रमनंतकम् । स भुंक्ते मर्त्यलोके वै यस्य विष्णुः प्रसन्नवान्
ज्याच्यावर विष्णू प्रसन्न असतो, तो या मर्त्य लोकात धन, धान्य, पत्नी, मुले, नातवंडे आणि अनंत संपत्तीचा उपभोग घेतो.
विना विष्णोः प्रसादेन दारापुत्रान्न चाप्नुयात् । सुजन्म च कुलं विप्र तद्विष्णोः परमं पदम्
विष्णूच्या कृपे शिवाय कोणालाही पत्नी, मुले, चांगला जन्म किंवा कुल मिळत नाही, हे ब्राह्मण; हेच विष्णूचे परम स्थान आहे.
सोमशर्मोवाच- पूर्वजन्मकृतं पापं त्वयाख्यातं च मे मुने । शूद्रत्वेन तु विप्रेन्द्र मयैव परिवर्जितम्
सोमशर्मा म्हणाला — हे मुनी, तू मला माझ्या पूर्वजन्मी केलेल्या पापाबद्दल सांगितलेस; श्रेष्ठ ब्राह्मण, शूद्र असताना मी ते पाप टाळले होते.
विप्रत्वं हि मया प्राप्तं तत्कथं द्विजसत्तम । तत्सर्वं कारणं ब्रूहि ज्ञानविज्ञानपंडित
खरंच, मला ब्राह्मणत्व मिळालं आहे — हे कसं घडलं, हे मला सांग, श्रेष्ठ द्विजा. या सगळ्याचं कारण तू मला पूर्णपणे सांग, हे ज्ञान आणि अनुभवाने पारंगत असलेल्या ज्ञानी.
वसिष्ठ उवाच-। यत्त्वया चेष्टितं पूर्वं कर्मधर्माश्रितंद्विज । तदहं संप्रवक्ष्यामि श्रूयतां यदि मन्यसे
वसिष्ठ म्हणाले — द्विजा, तू पूर्वी जे काही केलं, ते कर्मधर्माशी जोडलेलं होतं, ते मी तुला सांगतो. तुला ऐकायचं असेल तर नीट ऐक.
ब्राह्मणः कश्चिदनघः सदाचारः सुपंडितः । विष्णुभक्तस्तु धर्मात्मा नित्यं विष्णुपरायणः
एक निष्पाप, उत्तम वागणुकीचा, विद्वान, विष्णूभक्त, धर्मशील आणि नेहमी विष्णूचं स्मरण करणारा ब्राह्मण होता.
यात्राव्याजेन तीर्थानां भ्रमत्येकः समेदिनीम् । अटमानः समायातस्तव गेहं महामतिः
तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने तो महान बुद्धीमान ब्राह्मण अनेक दिवस एकटाच तीर्थस्थळांमध्ये भटकत होता आणि शेवटी तुझ्या घरी आला.
याचितं स्थानमेकं वै वासार्थं द्विजसत्तम । तवैव भार्यया दत्तं त्वया च सह पुत्रकैः
श्रेष्ठ द्विजा, त्याने राहण्यासाठी एक जागा मागितली. तुझ्या पत्नीने, तुझ्या आणि मुलांसह ती जागा त्याला दिली.
एयतामेयतां ब्रह्मन्सुखेन सुगृहे मम । वैष्णवं ब्राह्मणं पुण्यमित्युवाच पुनः पुनः
तो पुन्हा पुन्हा म्हणत होता — 'ब्राह्मणा, मला तुझ्या या सुंदर घरात आनंदाने राहू दे. हा वैष्णव ब्राह्मण खरोखर पुण्यवान आहे.'
सुखेन स्थीयतामत्र गृहोयं तव सुव्रत । अद्य धन्योस्म्यहं पुण्यमद्य तीर्थमहं गतः
'इथे सुखाने राहा; हे घर तुझंच आहे, हे सदाचारी. आज मी धन्य झालो; आज मला पुण्य मिळालं; आज मी तीर्थस्थळी पोहोचलो.'
अद्य तीर्थफलं प्राप्तं तवांघ्रिद्वयदर्शनात् । गवां स्थानं वरं पुण्यं निवासाय निवेदितम्
'आज तुझ्या पायांचं दर्शन झाल्यामुळे मला तीर्थयात्रेचं फळ मिळालं. गायींच्या पवित्र स्थानात राहण्यासाठी सर्वोत्तम जागा तुला दिली आहे.'
अंगसंवाहनं कृत्वा पादौ चैव प्रमर्दितौ । क्षालितौ चपुनस्तोयैः स्नातः पादोदकेन हि
त्याचे हातपाय मळून, त्याचे पाय दाबून, पुन्हा पाण्याने ते धुतलेस आणि त्याने तुझ्या पायांच्या पाण्याने स्नान केलं.
सद्यो घृतं दधिक्षीरमन्नं तक्रं प्रदत्तवान् । तस्मै च ब्राह्मणायैव भवानित्थं महात्मने
तू लगेच त्याला तूप, दही, दूध, जेवण आणि ताक दिलंस — अशा प्रकारे त्या महात्मा ब्राह्मणाला तू आदराने सर्व काही दिलं.
एवं संतोषितो विप्रस्त्वया च सह भार्यया । पुत्रैः सार्धं महाभागो वैष्णवो ज्ञानपंडितः
अशा प्रकारे, त्या वैष्णव, विद्वान आणि पुण्यशाली ब्राह्मणाला तू, तुझी पत्नी आणि मुलांनी मिळून संतुष्ट केलं.
अथ प्रभाते संप्राप्ते दिने पुण्ये सुभाग्यदे । आषाढस्य तु शुद्धस्यैकादशी पापनाशनी
मग, शुभ आणि सौभाग्यदायक असा दिवस उजाडला. तो आषाढ महिन्यातील शुद्ध एकादशी — पापांचा नाश करणारी — होती.
तस्मिन्दिने सुसंप्राप्ता सर्वपातकनाशिनी । यस्यां देवो हृषीकेशो योगनिद्रां प्रगच्छति
त्या दिवशी, सर्व पापांचा नाश करणारी, ज्या दिवशी देव हृषीकेश योगनिद्रेत जातो, अशी ती एकादशी आली.
तां प्राप्य च ततो लोकास्तत्यजुर्बुद्धिपंडिताः । गृहस्य सर्वकर्माणि विष्णुध्यानरता द्विज
तो दिवस आल्यावर, बुद्धिमान गृहस्थांनी सर्व घरगुती कामं सोडली आणि, द्विजा, ते सर्वजण विष्णूच्या ध्यानात मग्न झाले.
उत्सवं परमं चक्रुर्गीतमंगलवादनैः । स्तुवंति ब्राह्मणाः सर्वे वेदैः स्तोत्रैः सुमंगलैः
त्यांनी मंगल गीतं आणि वाद्यांसह मोठा उत्सव साजरा केला. सर्व ब्राह्मणांनी वेद आणि मंगल स्तोत्रांनी स्तुती केली.
एवं महोत्सवं प्राप्य स च ब्राह्मणसत्तमः । तस्मिन्दिने स्थितस्तत्र संप्राप्तं समुपोषणम्
अशा रीतीने, तो महान उत्सव सुरू असताना, श्रेष्ठ ब्राह्मण त्या दिवशी तिथेच राहिला आणि उपवासाचं व्रत पाळलं.
एकादश्यास्तु माहात्म्यं पठितं ब्राह्मणेन वै । भार्या पुत्रैः सुतैः सार्द्धं श्रुतं धर्ममनुत्तमम्
त्या ब्राह्मणाने एकादशीचं माहात्म्य वाचून दाखवलं आणि पत्नी, मुलं, सर्वांनी मिळून ते श्रेष्ठ धर्म ऐकलं.
श्रुते तस्मिन्महापुण्ये भार्या पुत्रैस्तु प्रेरितः । संसर्गादस्य विप्रस्य व्रतमेतत्समाचर
ते अत्यंत पुण्याचं व्रत ऐकल्यावर, पत्नी आणि मुलांनी सुचवल्यामुळे, त्या ब्राह्मणाच्या सहवासात तू हे व्रत केलं.
तदाकर्ण्य महद्वाक्यं सर्वपुण्यप्रदायकम् । व्रतमेतं करिष्यामि इति निश्चितमानसः
ते महान शब्द ऐकून, जे सर्व पुण्य देणारे आहे, त्याने मनाशी ठरवलं, 'हे व्रत मी नक्की करीन.'
भार्या पुत्रैः समं गत्वा नद्यां स्नानं कृतं त्वया । हृष्टेन मनसा विप्र पूजितो मधुसूदनः
पत्नी आणि मुलांसोबत नदीत जाऊन स्नान केलंस; आनंदी मनाने, ब्राह्मण, तू मधुसूदनाची पूजा केलीस.
सर्वोपहारैः पुण्यैश्च गंधधूपादिभिस्तथा । रात्रौ जागरणं कृत्वा नृत्यगीतादिभिस्तथा
सर्व प्रकारच्या पुण्यदायक वस्तूंनी, तसेच सुगंध आणि धूप यांनी, रात्री जागरण करत नृत्य, गाणं यांसारख्या गोष्टी केल्यास.
ब्राह्मणस्य प्रसंगेन नद्यां स्नानं पुनः कृतम् । पूजितो देवदेवेशः पुष्पधूपादिमंगलैः
ब्राह्मणाच्या संगतीमुळे पुन्हा एकदा नदीत स्नान केलंस आणि देवांचा देव फुलं, धूप आणि मंगल वस्तूंनी पूजिला.
भक्त्या प्रणम्य गोविंदं स्नापयित्वा पुनः पुनः । निर्वापं तादृशं दत्तं ब्राह्मणाय महात्मने
भक्तीने गोविंदाला वंदन करून, पुन्हा पुन्हा त्याला स्नान घालून, अशा प्रकारचं नैवेद्य त्या महात्मा ब्राह्मणाला दिलंस.
भक्त्या प्रणम्य तं विप्रं दत्ता तस्मै सुदक्षिणा । कृतवान्पारणं विप्र पुत्रैर्भार्यादिभिः समम्
भक्तीने त्या ब्राह्मणाला वंदन करून, त्याला योग्य दक्षिणा दिलीस आणि मुलं, पत्नी यांच्यासह पारणं केलंस.
प्रेषितो भक्तिपूर्वेण सद्भावेन त्वयैव सः । एवं व्रतं समाचीर्णं त्वया वै द्विजसत्तम
त्याला तू भक्तीपूर्वक आणि चांगल्या भावनेने पाठवलंस; अशा प्रकारे, श्रेष्ठ द्विजा, हे व्रत तू नीट पार पाडलंस.
संगत्या ब्राह्मणस्यैव विष्णोश्चैव प्रसादतः । भवान्ब्राह्मणतां प्राप्तः सत्यधर्मसमन्वितः
ब्राह्मणाच्या संगतीने आणि विष्णूच्या कृपेने, तू सत्य आणि धर्म युक्त ब्राह्मणत्व प्राप्त केलंस.