भविष्यति कदा खर्वो निखर्वश्चाथ मे गृहे । एवं सहस्रं लक्षं च कोटिरर्बुदमेव च
'माझ्या घरी कधी खरव किंवा निखरव येईल?' असेच तू हजार, लक्ष, कोटी, आणि अर्बुद यांचा विचार करत राहतोस.
खर्वो निखर्वः संजातस्तृष्णा नैव प्रगच्छति । तव कायं परित्यज्य वृद्धिमायाति सर्वदा
खरव आणि निखरव मिळाले तरी तुझी तृष्णा कधीच संपत नाही; ती नेहमी वाढतच राहते, अगदी तुझ्या शरीरालाही सोडून.
नैव दत्तं हुतं विप्र भुक्तं नैव कदा त्वया । खनितं भूमिमध्ये तु क्षिप्तं पुत्रानजानते
तू कधीच काही दिलं नाही, यज्ञ केला नाही, किंवा संपत्तीचा उपभोग घेतला नाही, हे ब्राह्मण; जे काही जमिनीत पुरलं, ते तुझ्या मुलांना माहीतही नाही.
अन्यमेवमुपायं तु द्रव्यागमनकारणात् । कुरुषे सर्वदा विप्र लोकान्पृच्छसि बुद्धिमान्
संपत्ती मिळवण्यासाठी तू नेहमी दुसरे उपाय शोधतोस, हे ब्राह्मण, आणि सर्वत्र लोकांना विचारतोस.
खनित्रमंजनं वादं धातुवादमतः परम् । पृच्छमानो भ्रमस्येकस्तृष्णया परिमोहितः
तू खाणकाम, रसायनशास्त्र, आणि धातूंचा अभ्यास याबद्दल चौकशी करतोस; तृष्णेने भ्रमित होऊन, तू एकटा भटकत राहतोस.
स्पर्शंचिंतयसेनित्यंकल्पान्सिद्धिप्रदायकान् । प्रवेशं विवराणां तु चिंतमानः सु पृच्छसि
तू नेहमी चिंतामणी आणि सिद्धी देणाऱ्या रत्नांचा विचार करतोस, आणि गुहेत कसे जायचे याचा विचार करत, उत्सुकतेने विचारपूस करतोस.
तृष्णानलेन दग्धेन सुखं नैव प्रगच्छसि । तृष्णानलेन संदीप्तो हाहाभूतो विचेतनः
तृष्णेच्या आगीत जळत असताना, तुला कधीच सुख मिळत नाही; तृष्णेच्या आगीत होरपळून, तू व्याकुळ होतोस आणि शुद्ध हरपतोस.
एवं मुग्धोसि विप्रेंद्र गतस्त्वं कालवश्यताम् । दारापुत्रेषु तद्द्रव्यं पृच्छमानेषु वै त्वया
अशा रीतीने, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तू मोहात पडला आहेस आणि काळाच्या अधीन झाला आहेस; तुझी पत्नी आणि मुले त्या संपत्तीबद्दल तुझ्याकडे विचारत राहतात.
कथितं नैव वृत्तांतं प्राणांस्त्यक्त्वा गतो यमम् । एवं सर्वं मया ख्यातं वृत्तांतं तव पूर्वकम्
तू त्यांना कधीच काही सांगितले नाहीस, आणि प्राण सोडून यमाकडे गेलास; म्हणून मी तुझा पूर्वजन्माचा सर्व वृत्तांत तुला सांगितला आहे.
अनेन कर्मणा विप्र निर्धनोसि दरिद्रवान् । संसारे यस्य सत्पुत्रा भक्तिमंतः सदैव हि
या कर्मामुळे, हे ब्राह्मण, तू गरीब आणि दरिद्री झाला आहेस; ज्याच्याकडे भक्तिपूर्ण मुले असतात, त्याला या जगात नेहमी सुख मिळते.
सुशीला ज्ञानसंपन्नाः सत्यधर्मरताः सदा । संभवंति गृहे तस्य यस्य विष्णुः प्रसीदति
ज्यांच्या घरी सुसंस्कृत, ज्ञानी, आणि सत्यधर्मावर प्रेम करणारी मुले असतात, त्यांच्यावर विष्णू प्रसन्न असतो.
धनं धान्यं कलत्रं तु पुत्रपौत्रमनंतकम् । स भुंक्ते मर्त्यलोके वै यस्य विष्णुः प्रसन्नवान्
ज्याच्यावर विष्णू प्रसन्न असतो, तो या मर्त्य लोकात धन, धान्य, पत्नी, मुले, नातवंडे आणि अनंत संपत्तीचा उपभोग घेतो.
विना विष्णोः प्रसादेन दारापुत्रान्न चाप्नुयात् । सुजन्म च कुलं विप्र तद्विष्णोः परमं पदम्
विष्णूच्या कृपे शिवाय कोणालाही पत्नी, मुले, चांगला जन्म किंवा कुल मिळत नाही, हे ब्राह्मण; हेच विष्णूचे परम स्थान आहे.
सोमशर्मोवाच- पूर्वजन्मकृतं पापं त्वयाख्यातं च मे मुने । शूद्रत्वेन तु विप्रेन्द्र मयैव परिवर्जितम्
सोमशर्मा म्हणाला — हे मुनी, तू मला माझ्या पूर्वजन्मी केलेल्या पापाबद्दल सांगितलेस; श्रेष्ठ ब्राह्मण, शूद्र असताना मी ते पाप टाळले होते.
विप्रत्वं हि मया प्राप्तं तत्कथं द्विजसत्तम । तत्सर्वं कारणं ब्रूहि ज्ञानविज्ञानपंडित
खरंच, मला ब्राह्मणत्व मिळालं आहे — हे कसं घडलं, हे मला सांग, श्रेष्ठ द्विजा. या सगळ्याचं कारण तू मला पूर्णपणे सांग, हे ज्ञान आणि अनुभवाने पारंगत असलेल्या ज्ञानी.
वसिष्ठ उवाच-। यत्त्वया चेष्टितं पूर्वं कर्मधर्माश्रितंद्विज । तदहं संप्रवक्ष्यामि श्रूयतां यदि मन्यसे
वसिष्ठ म्हणाले — द्विजा, तू पूर्वी जे काही केलं, ते कर्मधर्माशी जोडलेलं होतं, ते मी तुला सांगतो. तुला ऐकायचं असेल तर नीट ऐक.
ब्राह्मणः कश्चिदनघः सदाचारः सुपंडितः । विष्णुभक्तस्तु धर्मात्मा नित्यं विष्णुपरायणः
एक निष्पाप, उत्तम वागणुकीचा, विद्वान, विष्णूभक्त, धर्मशील आणि नेहमी विष्णूचं स्मरण करणारा ब्राह्मण होता.
यात्राव्याजेन तीर्थानां भ्रमत्येकः समेदिनीम् । अटमानः समायातस्तव गेहं महामतिः
तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने तो महान बुद्धीमान ब्राह्मण अनेक दिवस एकटाच तीर्थस्थळांमध्ये भटकत होता आणि शेवटी तुझ्या घरी आला.
याचितं स्थानमेकं वै वासार्थं द्विजसत्तम । तवैव भार्यया दत्तं त्वया च सह पुत्रकैः
श्रेष्ठ द्विजा, त्याने राहण्यासाठी एक जागा मागितली. तुझ्या पत्नीने, तुझ्या आणि मुलांसह ती जागा त्याला दिली.
एयतामेयतां ब्रह्मन्सुखेन सुगृहे मम । वैष्णवं ब्राह्मणं पुण्यमित्युवाच पुनः पुनः
तो पुन्हा पुन्हा म्हणत होता — 'ब्राह्मणा, मला तुझ्या या सुंदर घरात आनंदाने राहू दे. हा वैष्णव ब्राह्मण खरोखर पुण्यवान आहे.'
सुखेन स्थीयतामत्र गृहोयं तव सुव्रत । अद्य धन्योस्म्यहं पुण्यमद्य तीर्थमहं गतः
'इथे सुखाने राहा; हे घर तुझंच आहे, हे सदाचारी. आज मी धन्य झालो; आज मला पुण्य मिळालं; आज मी तीर्थस्थळी पोहोचलो.'
अद्य तीर्थफलं प्राप्तं तवांघ्रिद्वयदर्शनात् । गवां स्थानं वरं पुण्यं निवासाय निवेदितम्
'आज तुझ्या पायांचं दर्शन झाल्यामुळे मला तीर्थयात्रेचं फळ मिळालं. गायींच्या पवित्र स्थानात राहण्यासाठी सर्वोत्तम जागा तुला दिली आहे.'
अंगसंवाहनं कृत्वा पादौ चैव प्रमर्दितौ । क्षालितौ चपुनस्तोयैः स्नातः पादोदकेन हि
त्याचे हातपाय मळून, त्याचे पाय दाबून, पुन्हा पाण्याने ते धुतलेस आणि त्याने तुझ्या पायांच्या पाण्याने स्नान केलं.
सद्यो घृतं दधिक्षीरमन्नं तक्रं प्रदत्तवान् । तस्मै च ब्राह्मणायैव भवानित्थं महात्मने
तू लगेच त्याला तूप, दही, दूध, जेवण आणि ताक दिलंस — अशा प्रकारे त्या महात्मा ब्राह्मणाला तू आदराने सर्व काही दिलं.
एवं संतोषितो विप्रस्त्वया च सह भार्यया । पुत्रैः सार्धं महाभागो वैष्णवो ज्ञानपंडितः
अशा प्रकारे, त्या वैष्णव, विद्वान आणि पुण्यशाली ब्राह्मणाला तू, तुझी पत्नी आणि मुलांनी मिळून संतुष्ट केलं.
अथ प्रभाते संप्राप्ते दिने पुण्ये सुभाग्यदे । आषाढस्य तु शुद्धस्यैकादशी पापनाशनी
मग, शुभ आणि सौभाग्यदायक असा दिवस उजाडला. तो आषाढ महिन्यातील शुद्ध एकादशी — पापांचा नाश करणारी — होती.
तस्मिन्दिने सुसंप्राप्ता सर्वपातकनाशिनी । यस्यां देवो हृषीकेशो योगनिद्रां प्रगच्छति
त्या दिवशी, सर्व पापांचा नाश करणारी, ज्या दिवशी देव हृषीकेश योगनिद्रेत जातो, अशी ती एकादशी आली.
तां प्राप्य च ततो लोकास्तत्यजुर्बुद्धिपंडिताः । गृहस्य सर्वकर्माणि विष्णुध्यानरता द्विज
तो दिवस आल्यावर, बुद्धिमान गृहस्थांनी सर्व घरगुती कामं सोडली आणि, द्विजा, ते सर्वजण विष्णूच्या ध्यानात मग्न झाले.
उत्सवं परमं चक्रुर्गीतमंगलवादनैः । स्तुवंति ब्राह्मणाः सर्वे वेदैः स्तोत्रैः सुमंगलैः
त्यांनी मंगल गीतं आणि वाद्यांसह मोठा उत्सव साजरा केला. सर्व ब्राह्मणांनी वेद आणि मंगल स्तोत्रांनी स्तुती केली.
एवं महोत्सवं प्राप्य स च ब्राह्मणसत्तमः । तस्मिन्दिने स्थितस्तत्र संप्राप्तं समुपोषणम्
अशा रीतीने, तो महान उत्सव सुरू असताना, श्रेष्ठ ब्राह्मण त्या दिवशी तिथेच राहिला आणि उपवासाचं व्रत पाळलं.