महामोहेन संमुग्धः प्रियया बोधितो द्विज । तयाहं प्रेषितस्तात तव पार्श्वं समातुरः
'मोठ्या अज्ञानामुळे मी गोंधळलो होतो, आणि माझ्या प्रिय पत्नीने मला समजावलं; तिच्या सांगण्यावरून, बाबा, मी दुःखी अवस्थेत तुझ्याकडे आलो आहे.'
तत्सर्वं हि समाचक्ष्व सर्वसंदेहनाशकम् । मुक्तिदाता भवस्व त्वं ममसंसारबंधनात्
'माझ्या सर्व शंका दूर करणारी संपूर्ण माहिती मला सांग. मला संसाराच्या बंधनातून मुक्त करणारा तूच हो.'
वसिष्ठ उवाच- पुत्रा मित्राण्यथ भ्राता अन्ये स्वजनबांधवाः । पंचभेदास्तु संभेदात्पुरुषस्य भवंति ते
वसिष्ठ म्हणाले— 'मुलं, मित्र, भाऊ आणि इतर नातेवाईक— हे पाच प्रकारचे आप्तसमूह माणसाच्या संगतीमधून निर्माण होतात.'
ते ते सुमनया प्रोक्ताः पूर्वमेव तवाग्रतः । ऋणसंबंधिनः सर्वे ते कुपुत्रा द्विजोत्तम
'हे सर्व, जे मी पूर्वी आनंदाने तुला सांगितले, ते ऋणाच्या बंधनात आहेत; हे सर्व कु-अपत्यच आहेत, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण.'
पुत्रस्य लक्षणं पुण्यं तवाग्रे प्रवदाम्यहम् । पुण्यप्रसक्तो यस्यात्मा सत्यधर्मरतः सदा
'आता मी तुझ्यासमोर पुण्यवान मुलाचं लक्षण सांगतो: ज्याचं मन नेहमी पुण्यकर्मात रमलेलं असतं, जो सत्य आणि धर्मात नेहमी आनंद मानतो.'
शुद्धिविज्ञानसंपन्नस्तपस्वी वाग्विदां वरः । सर्वकर्मसुसंधीरो वेदाध्ययनतत्परः
'जो शुद्धी आणि ज्ञानाने परिपूर्ण आहे, तपस्वी आहे, उत्तम वक्ता आहे, सर्व कर्मात दृढ आहे आणि वेदाध्ययनात तत्पर असतो.'
स सर्वशास्त्रवेत्ता च देवब्राह्मणपूजकः । याजकः सर्वयज्ञानां दाता त्यागी प्रियंवदः
'जो सर्व शास्त्रांचा जाणकार आहे, देव आणि ब्राह्मणांची पूजा करतो, सर्व यज्ञ करतो, दानशूर आहे, त्यागी आहे आणि नेहमी गोड बोलतो.'
विष्णुध्यानपरो नित्यं शांतो दांतः सुहृत्सदा । पितृमातृपरोनित्यं सर्वस्वजनवत्सलः
'जो नेहमी विष्णूच्या ध्यानात मग्न असतो, शांत, संयमी, सर्वांचा मित्र, नेहमी आई-वडिलांची सेवा करणारा आणि सर्व नातेवाईकांवर प्रेम करणारा असतो.'
कुलस्य तारको विद्वान्कुलस्य परिपोषकः । एवं गुणैश्च संयुक्तः सपुत्रः सुखदायकः
विद्वान माणूस आपल्या घराण्याचा तारक असतो, आपल्या कुळाचा पोशिंदा असतो. असे गुण असलेला आणि मुलांसह असलेला तो सुख देणारा असतो.
अन्ये संबंधसंयुक्ताः शोकसंतापदायकाः । एतादृशेन किं कार्यं फलहीनेन तेन च
इतर जे नुसत्या नात्याने जोडलेले असतात, ते दुःख आणि त्रासच देतात; असा काहीच उपयोग नाही, कारण त्यांच्यापासून काहीच मिळत नाही.
आयांति यांति ते सर्वे तापं दत्वा सुदारुणम् । पुत्ररूपेण ते सर्वे संसारे द्विजसत्तम
हे सर्व लोक येतात आणि जातात, पण फार मोठा त्रास देतात; हे सर्व या जगात मुलांच्या रूपानेच असतात, हे द्विजश्रेष्ठ.
पूर्वजन्मकृतं पुण्यं यत्त्वया परिपालितम् । तत्सर्वं हि प्रवक्ष्यामि श्रूयतामद्भुतं पुनः
तू पूर्वजन्मी जे पुण्य कमावलेस आणि जपलेस, ते सर्व मी आता सांगतो; हे अद्भुत कथन पुन्हा ऐक.
वसिष्ठ उवाच- भवाञ्छूद्रो महाप्राज्ञ पूर्वजन्मनि नान्यथा । कृषिकर्त्ता ज्ञानहीनो महालोभेन संयुतः
वसिष्ठ म्हणाले—हे महाप्राज्ञा, तू पूर्वजन्मी शूद्र होतास, दुसरे काही नव्हते; तू शेतकरी होतास, तुला ज्ञान नव्हते आणि मोठा लोभी होतास.
एकभार्या सदा द्वेषी बहुपुत्रो ह्यदत्तवान् । धर्मं नैव विजानासि सत्यं नैव परिश्रुतम्
तुझी एकच बायको होती, नेहमी वाद करणारी, आणि अनेक मुले होती, पण तू काहीच दिले नाहीस; तुला धर्म माहित नव्हता, आणि सत्याचाही कधी ऐकिव नव्हता.
दानं नैव त्वया दत्तं शास्त्रं नैव प्रतिश्रुतम् । कृता नैव त्वया तीर्थे यात्रा चैव महामते
तू कधीच दान दिले नाहीस, ग्रंथांचे अध्ययन केले नाहीस; आणि तीर्थयात्राही कधी केली नाहीस, हे महाबुद्धिमान.
एवं कृतं त्वया विप्र कृषिमार्गं पुनः पुनः । पशूनां पालनं सर्व गवां चैव द्विजोत्तम
अशा प्रकारे, हे विप्र, तू पुन्हा पुन्हा शेती केलीस आणि सर्व जनावरांची, गायींची देखभाल केलीस, हे द्विजोत्तम.
महिषीणां तथाऽश्वानां पालनं च पुनः पुनः । एवं पू र्वंकृतं कर्म त्वयैव द्विजसत्तम
तसंच, तू वारंवार म्हशी आणि घोड्यांची देखभाल केलीस; असं काम पूर्वी तू केलंस, हे द्विजश्रेष्ठ.
विपुलं च धनं तद्वल्लोभेन परिसंचितम् । तस्य व्ययं सुपुण्येन न कृतं तु त्वया कदा
तू मोठ्या लोभाने खूप धन साठवलंस; पण ते पुण्याच्या कामासाठी कधीच खर्च केलं नाहीस.
पात्रे दानं न दत्तं तु दृष्ट्वा दुर्बलमेव च । कृपां कृत्वा न दत्तं तु भवता धनमेव च
तू पात्र माणसाला कधीच दान दिलं नाहीस, अगदी दुर्बल माणूस दिसला तरीही नाही; दया दाखवूनही तू धन दिलं नाहीस, फक्त साठवलंस.
गोमहिष्यादिकं सर्वं पशूनां संचितं त्वया । विक्रीय च धनं विप्र संचितं विपुलं त्वया
गायी, म्हशी आणि इतर सर्व जनावरे तू गोळा केलीस; त्यांना विकून, हे विप्र, तू खूप धन साठवलंस.
तक्रं घृतं तथा क्षीरं विक्रयित्वा ततो दधि । दुष्कालं चिंतितं विप्र मोहितो विष्णुमायया
तू ताक, तूप आणि दूध विकलंस, आणि मग दहीही विकलंस; वाईट काळाची चिंता करत राहिलास, विष्णूच्या मायेमुळे फसवलास.
कृतं महार्घमेवात्र अन्नं ब्राह्मणसत्तम । निर्दयेन त्वया दानं न दत्तं तु कदाचन
तू अन्न फार महाग केलंस, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ; आणि कधीच दान दिलं नाहीस, कारण तुझ्यात दया नव्हती.
देवानां पूजनं विप्र भवता न कृतं कदा । प्राप्य पर्वाणि विप्रेभ्यो द्रव्यं न च समर्पितम्
तू कधीच देवांची पूजा केली नाहीस, हे विप्र; सणासुदीच्याही वेळी ब्राह्मणांना काही दिलं नाहीस.
श्राद्धंकालंतुसंप्राप्यश्रद्धयानकृतंत्वया । भार्या वदति ते साध्वी दिनमेनं समागतम्
श्राद्धाचा काळ आला तरी तू श्रद्धेने ते केलं नाहीस; तुझी सती पत्नी तुला त्या दिवशीची आठवण करून द्यायची.
श्वशुरस्य श्राद्धकालः श्वश्र्वाश्चैव महामते । त्वं श्रुत्वा तद्वचस्तस्या गृहं त्यक्त्वा पलायसे
तुझ्या सासऱ्याचं आणि सासूचं श्राद्धाचं वेळ आली, हे महाबुद्धिमान; तुझ्या पत्नीचं बोलणं ऐकून तू घर सोडून पळून जायचास.
धर्ममार्गं न दृष्टं ते श्रुतं नैव कदा त्वया । लोभो मातापिता भ्राता लोभः स्वजनबांधवाः
तुला कधीच धर्माचा मार्ग दिसला नाही, कधी ऐकूही आला नाही; लोभच तुझी आई, वडील, भाऊ, आणि लोभच तुझे नातेवाईक होते.
पालितं लोभमेवैकं त्यक्त्वा धर्मं सदैव हि । तस्माद्दुःखी भवाञ्जातो दरिद्रेणातिपीडितः
तू नेहमीच लोभाला धरून राहिलास, आणि धर्म सोडून दिलास; म्हणूनच तू दु:खी आणि अत्यंत गरिबीने त्रस्त झाला आहेस.
दिनेदिने महातृष्णा हृदये ते प्रवर्द्धते । यदायदा गृहे द्रव्यं वृद्धिमायाति ते तदा
दररोज तुझ्या मनात मोठी तृष्णा वाढतच जाते, विशेषतः जेव्हा तुझ्या घरी संपत्ती वाढते.
तृष्णया दह्यमानस्तु तया त्वं वह्निरूपया । रात्रौ वा सुप्रसुप्तस्तु निश्चितो हि प्रचिंतसि
त्या तृष्णेच्या ज्वाळांनी जळत असताना, अगदी रात्री गाढ झोपेत असलास तरी, तुझ्या मनात नेहमीच चिंता असते.
दिनं प्राप्य महामोहैर्व्यापितोसि सदैव हि । सहस्रं लक्षं मे कोटिः कदा अर्बुदमेव च
दिवस उजाडला की, तू नेहमी मोठ्या मोहात गुंतलेला असतोस — 'माझ्याकडे कधी हजार, लक्ष, कोटी, किंवा दहा कोटी येतील?' अशी विचार करत राहतोस.