गंगातीरे स्थितं पुण्यमाश्रमस्थं द्विजोत्तमम् । तेजोज्वालासमाकीर्णं द्वितीयमिव भास्करम्
गंगा नदीच्या काठी एक पवित्र आश्रमात राहणारा श्रेष्ठ ब्राह्मण होता. त्याच्या तेजाने तो जणू दुसऱ्या सूर्यासारखा भासत होता.
राजमानं महात्मानं ब्रह्मण्यं च द्विजोत्तमम् । भक्त्या प्रणम्य विप्रेशं दंडवच्च पुनः पुनः
त्या तेजस्वी, महान आणि धर्मनिष्ठ ब्राह्मणाला पाहून राजाने भक्तीभावाने वारंवार दंडवत घातले.
तमुवाच महातेजा ब्रह्मसूनुरकल्मषः । उपाविशासने पुण्ये सुखेन सुमहामते
त्या पवित्र आणि तेजस्वी ब्रह्मपुत्राने त्याला म्हणाले, 'हे महाबुद्धिमान, या शुभ आसनावर सुखाने बस.'
एवमुक्त्वा स योगींद्रः पुनः प्राह तपोधनम् । गृहे पुत्रेषु ते वत्स दारभृत्येषु सर्वदा
असं सांगून त्या योगीश्वराने पुन्हा त्या तपस्व्याला विचारलं, 'बाळा, तुझ्या घरी, मुलांमध्ये, पत्नी आणि नोकरांमध्ये सर्व काही ठीक आहे ना?'
क्षेममस्ति महाभाग पुण्यकर्मसु चाग्निषु । निरामयोसि चांगेषु धर्मं पालयसे सदा
'हे भाग्यवान, तुझ्या पुण्यकर्मांमध्ये आणि अग्निकर्मांमध्ये सर्व काही सुरळीत आहे ना? तुझ्या अंगात कुठे दुखणं नाही ना? तू नेहमी धर्माचं पालन करतोस ना?'
एवमुक्त्वा महाप्राज्ञः पुनः प्राह सुशर्मणम् । किं करोमि प्रियं कार्यं सुप्रियं ते द्विजोत्तम
असं बोलून त्या ज्ञानी पुरुषाने पुन्हा सुशर्मणाला विचारलं, 'हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी तुझ्यासाठी कोणती प्रिय किंवा अत्यंत आवडती गोष्ट करू?'
एवं संभाषितं विप्रं विरराम स कुंभजः । तस्मिन्नुक्ते महाभागे वसिष्ठे मुनिपुंगवे
असं विचारल्यावर कुंभज ऋषी त्या ब्राह्मणाशी बोलणं थांबवले; आणि जेव्हा महान, पुण्यवान वसिष्ठ ऋषीला असं विचारण्यात आलं—
स होवाच महात्मानं वसिष्ठं तपतां वरम् । भगवञ्छ्रूयतां वाक्यं सुप्रसन्नेन चेतसा
त्याने त्या महान आत्म्याला, तपस्व्यांमध्ये श्रेष्ठ वसिष्ठाला म्हणाले, 'भगवान, कृपया शांत मनाने माझं बोलणं ऐका.'
यदि मे सुप्रियं कार्यं त्वयैव मुनिपुंगव । मम प्रश्नार्थसंदेहं विच्छेदय द्विजोत्तम
'हे ऋषिश्रेष्ठ, जर खरंच तुला माझ्यासाठी सर्वात प्रिय असं काही करायचं असेल, तर माझ्या या प्रश्नाचं आणि शंकेचं समाधान कर.'
दारिद्र्यं केन पापेन पुत्रसौख्यं कथं नहि । एतन्मे संशयं तात कस्मात्पापाद्वदस्व मे
'कुठल्या पापामुळे दारिद्र्य येतं आणि मुलांपासून सुख का मिळत नाही? बाबा, माझ्या या शंकेचं उत्तर दे, कोणत्या पापामुळे हे होतं?'
महामोहेन संमुग्धः प्रियया बोधितो द्विज । तयाहं प्रेषितस्तात तव पार्श्वं समातुरः
'मोठ्या अज्ञानामुळे मी गोंधळलो होतो, आणि माझ्या प्रिय पत्नीने मला समजावलं; तिच्या सांगण्यावरून, बाबा, मी दुःखी अवस्थेत तुझ्याकडे आलो आहे.'
तत्सर्वं हि समाचक्ष्व सर्वसंदेहनाशकम् । मुक्तिदाता भवस्व त्वं ममसंसारबंधनात्
'माझ्या सर्व शंका दूर करणारी संपूर्ण माहिती मला सांग. मला संसाराच्या बंधनातून मुक्त करणारा तूच हो.'
वसिष्ठ उवाच- पुत्रा मित्राण्यथ भ्राता अन्ये स्वजनबांधवाः । पंचभेदास्तु संभेदात्पुरुषस्य भवंति ते
वसिष्ठ म्हणाले— 'मुलं, मित्र, भाऊ आणि इतर नातेवाईक— हे पाच प्रकारचे आप्तसमूह माणसाच्या संगतीमधून निर्माण होतात.'
ते ते सुमनया प्रोक्ताः पूर्वमेव तवाग्रतः । ऋणसंबंधिनः सर्वे ते कुपुत्रा द्विजोत्तम
'हे सर्व, जे मी पूर्वी आनंदाने तुला सांगितले, ते ऋणाच्या बंधनात आहेत; हे सर्व कु-अपत्यच आहेत, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण.'
पुत्रस्य लक्षणं पुण्यं तवाग्रे प्रवदाम्यहम् । पुण्यप्रसक्तो यस्यात्मा सत्यधर्मरतः सदा
'आता मी तुझ्यासमोर पुण्यवान मुलाचं लक्षण सांगतो: ज्याचं मन नेहमी पुण्यकर्मात रमलेलं असतं, जो सत्य आणि धर्मात नेहमी आनंद मानतो.'
शुद्धिविज्ञानसंपन्नस्तपस्वी वाग्विदां वरः । सर्वकर्मसुसंधीरो वेदाध्ययनतत्परः
'जो शुद्धी आणि ज्ञानाने परिपूर्ण आहे, तपस्वी आहे, उत्तम वक्ता आहे, सर्व कर्मात दृढ आहे आणि वेदाध्ययनात तत्पर असतो.'
स सर्वशास्त्रवेत्ता च देवब्राह्मणपूजकः । याजकः सर्वयज्ञानां दाता त्यागी प्रियंवदः
'जो सर्व शास्त्रांचा जाणकार आहे, देव आणि ब्राह्मणांची पूजा करतो, सर्व यज्ञ करतो, दानशूर आहे, त्यागी आहे आणि नेहमी गोड बोलतो.'
विष्णुध्यानपरो नित्यं शांतो दांतः सुहृत्सदा । पितृमातृपरोनित्यं सर्वस्वजनवत्सलः
'जो नेहमी विष्णूच्या ध्यानात मग्न असतो, शांत, संयमी, सर्वांचा मित्र, नेहमी आई-वडिलांची सेवा करणारा आणि सर्व नातेवाईकांवर प्रेम करणारा असतो.'
कुलस्य तारको विद्वान्कुलस्य परिपोषकः । एवं गुणैश्च संयुक्तः सपुत्रः सुखदायकः
विद्वान माणूस आपल्या घराण्याचा तारक असतो, आपल्या कुळाचा पोशिंदा असतो. असे गुण असलेला आणि मुलांसह असलेला तो सुख देणारा असतो.
अन्ये संबंधसंयुक्ताः शोकसंतापदायकाः । एतादृशेन किं कार्यं फलहीनेन तेन च
इतर जे नुसत्या नात्याने जोडलेले असतात, ते दुःख आणि त्रासच देतात; असा काहीच उपयोग नाही, कारण त्यांच्यापासून काहीच मिळत नाही.
आयांति यांति ते सर्वे तापं दत्वा सुदारुणम् । पुत्ररूपेण ते सर्वे संसारे द्विजसत्तम
हे सर्व लोक येतात आणि जातात, पण फार मोठा त्रास देतात; हे सर्व या जगात मुलांच्या रूपानेच असतात, हे द्विजश्रेष्ठ.
पूर्वजन्मकृतं पुण्यं यत्त्वया परिपालितम् । तत्सर्वं हि प्रवक्ष्यामि श्रूयतामद्भुतं पुनः
तू पूर्वजन्मी जे पुण्य कमावलेस आणि जपलेस, ते सर्व मी आता सांगतो; हे अद्भुत कथन पुन्हा ऐक.
वसिष्ठ उवाच- भवाञ्छूद्रो महाप्राज्ञ पूर्वजन्मनि नान्यथा । कृषिकर्त्ता ज्ञानहीनो महालोभेन संयुतः
वसिष्ठ म्हणाले—हे महाप्राज्ञा, तू पूर्वजन्मी शूद्र होतास, दुसरे काही नव्हते; तू शेतकरी होतास, तुला ज्ञान नव्हते आणि मोठा लोभी होतास.
एकभार्या सदा द्वेषी बहुपुत्रो ह्यदत्तवान् । धर्मं नैव विजानासि सत्यं नैव परिश्रुतम्
तुझी एकच बायको होती, नेहमी वाद करणारी, आणि अनेक मुले होती, पण तू काहीच दिले नाहीस; तुला धर्म माहित नव्हता, आणि सत्याचाही कधी ऐकिव नव्हता.
दानं नैव त्वया दत्तं शास्त्रं नैव प्रतिश्रुतम् । कृता नैव त्वया तीर्थे यात्रा चैव महामते
तू कधीच दान दिले नाहीस, ग्रंथांचे अध्ययन केले नाहीस; आणि तीर्थयात्राही कधी केली नाहीस, हे महाबुद्धिमान.
एवं कृतं त्वया विप्र कृषिमार्गं पुनः पुनः । पशूनां पालनं सर्व गवां चैव द्विजोत्तम
अशा प्रकारे, हे विप्र, तू पुन्हा पुन्हा शेती केलीस आणि सर्व जनावरांची, गायींची देखभाल केलीस, हे द्विजोत्तम.
महिषीणां तथाऽश्वानां पालनं च पुनः पुनः । एवं पू र्वंकृतं कर्म त्वयैव द्विजसत्तम
तसंच, तू वारंवार म्हशी आणि घोड्यांची देखभाल केलीस; असं काम पूर्वी तू केलंस, हे द्विजश्रेष्ठ.
विपुलं च धनं तद्वल्लोभेन परिसंचितम् । तस्य व्ययं सुपुण्येन न कृतं तु त्वया कदा
तू मोठ्या लोभाने खूप धन साठवलंस; पण ते पुण्याच्या कामासाठी कधीच खर्च केलं नाहीस.
पात्रे दानं न दत्तं तु दृष्ट्वा दुर्बलमेव च । कृपां कृत्वा न दत्तं तु भवता धनमेव च
तू पात्र माणसाला कधीच दान दिलं नाहीस, अगदी दुर्बल माणूस दिसला तरीही नाही; दया दाखवूनही तू धन दिलं नाहीस, फक्त साठवलंस.
गोमहिष्यादिकं सर्वं पशूनां संचितं त्वया । विक्रीय च धनं विप्र संचितं विपुलं त्वया
गायी, म्हशी आणि इतर सर्व जनावरे तू गोळा केलीस; त्यांना विकून, हे विप्र, तू खूप धन साठवलंस.