व्याघ्रो भवति दुष्टात्मा रासभीं याति वै पुनः । मार्जार शूकरीं योनिं सर्पयोनिं तथैव च
दुष्ट मनाचा तो माणूस वाघ होतो, पुन्हा गाढवाचा जन्म घेतो, मांजर, डुक्कर आणि साप यांच्यातही जन्म घेतो.
नानाभेदासु सर्वासु तिर्यक्षु च पुनः पुनः । पापपक्षिषु संयाति अन्यासु महतीषु च
तो पुन्हा पुन्हा विविध प्रकारच्या पशूंच्या, पापी पक्ष्यांच्या आणि इतर मोठ्या जन्मांत जातो.
चांडाल भिल्लयोनिं च पुलिंदीं याति पापकृत् । एतत्ते सर्वमाख्यातं पापिनां जन्म चैव हि
पाप करणारा चांडाळ, भील आणि पुलिंद यांच्या घरात जन्म घेतो; अशा प्रकारे मी तुला पाप्यांच्या जन्माची सर्व माहिती दिली.
मरणे शृणु कांत त्वं चेष्टां तेषां सुदारुणाम् । पापपुण्यसमाचारस्तवाग्रे कथितो मया
मृत्यूच्या वेळी, प्रिये, त्या लोकांची अत्यंत भयंकर अवस्था ऐक; मी तुला पाप आणि पुण्य यांच्या कृती सांगितल्या आहेत.
अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि यदि पृच्छसि मानद
आता मी तुला दुसरे काही सांगतो, जर तू विचारशील, हे मानदायक.
सोमशर्मोवाच- सर्वं देवि समाख्यातं धर्मसंस्थानमुत्तमम् । कथं पुत्रमहं विंद्यां सर्वज्ञं गुणसंयुतम्
सोमशर्मा म्हणाले — देवी, तू मला सर्व काही सांगितलेस, धर्माचा श्रेष्ठ आधार सांगितलास; मला सर्वज्ञ, गुणांनी युक्त असा पुत्र कसा मिळेल?
वद त्वं मे महाभागे यदि जानासि सुव्रते । दानधर्मादिकं भद्रे परत्रेह न संशयः
हे भाग्यवती, जर तुला माहिती असेल तर मला सांग, हे सुभ्राते; दान, धर्म वगैरे बाबतीत या जन्मात किंवा पुढच्या जन्मात काहीच शंका नाही.
सुमनोवाच- वसिष्ठं गच्छ धर्मज्ञं तं प्रार्थय महामुनिम् । तस्मात्प्राप्स्यसि वै पुत्रं धर्मज्ञं धर्मवत्सलम्
सुमना म्हणाली — तू धर्म जाणणाऱ्या वसिष्ठांकडे जा आणि त्या महान ऋषींना प्रार्थना कर; त्यांच्याकडून तुला नक्कीच धर्मप्रिय, धर्मज्ञ असा पुत्र मिळेल.
सूत उवाच- एवमुक्ते तया वाक्ये सोमशर्मा द्विजोत्तमः । एवं करिष्ये कल्याणि तव वाक्यं न संशयः
सूतम्हणाले — तिच्या या शब्दांवर सोमशर्मा, श्रेष्ठ ब्राह्मण, म्हणाले — 'हे कल्याणी, मी तुझे बोलणे नक्कीच पाळीन.'
एवमुक्त्वा जगामाशु सोमशर्मा द्विजोत्तमः । वसिष्ठं सर्ववेत्तारं दिव्यं तं तपतां वरम्
असे म्हणून सोमशर्मा, श्रेष्ठ ब्राह्मण, लवकरच सर्वज्ञ, दिव्य आणि तपस्वी वसिष्ठांकडे गेले.
गंगातीरे स्थितं पुण्यमाश्रमस्थं द्विजोत्तमम् । तेजोज्वालासमाकीर्णं द्वितीयमिव भास्करम्
गंगा नदीच्या काठी एक पवित्र आश्रमात राहणारा श्रेष्ठ ब्राह्मण होता. त्याच्या तेजाने तो जणू दुसऱ्या सूर्यासारखा भासत होता.
राजमानं महात्मानं ब्रह्मण्यं च द्विजोत्तमम् । भक्त्या प्रणम्य विप्रेशं दंडवच्च पुनः पुनः
त्या तेजस्वी, महान आणि धर्मनिष्ठ ब्राह्मणाला पाहून राजाने भक्तीभावाने वारंवार दंडवत घातले.
तमुवाच महातेजा ब्रह्मसूनुरकल्मषः । उपाविशासने पुण्ये सुखेन सुमहामते
त्या पवित्र आणि तेजस्वी ब्रह्मपुत्राने त्याला म्हणाले, 'हे महाबुद्धिमान, या शुभ आसनावर सुखाने बस.'
एवमुक्त्वा स योगींद्रः पुनः प्राह तपोधनम् । गृहे पुत्रेषु ते वत्स दारभृत्येषु सर्वदा
असं सांगून त्या योगीश्वराने पुन्हा त्या तपस्व्याला विचारलं, 'बाळा, तुझ्या घरी, मुलांमध्ये, पत्नी आणि नोकरांमध्ये सर्व काही ठीक आहे ना?'
क्षेममस्ति महाभाग पुण्यकर्मसु चाग्निषु । निरामयोसि चांगेषु धर्मं पालयसे सदा
'हे भाग्यवान, तुझ्या पुण्यकर्मांमध्ये आणि अग्निकर्मांमध्ये सर्व काही सुरळीत आहे ना? तुझ्या अंगात कुठे दुखणं नाही ना? तू नेहमी धर्माचं पालन करतोस ना?'
एवमुक्त्वा महाप्राज्ञः पुनः प्राह सुशर्मणम् । किं करोमि प्रियं कार्यं सुप्रियं ते द्विजोत्तम
असं बोलून त्या ज्ञानी पुरुषाने पुन्हा सुशर्मणाला विचारलं, 'हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी तुझ्यासाठी कोणती प्रिय किंवा अत्यंत आवडती गोष्ट करू?'
एवं संभाषितं विप्रं विरराम स कुंभजः । तस्मिन्नुक्ते महाभागे वसिष्ठे मुनिपुंगवे
असं विचारल्यावर कुंभज ऋषी त्या ब्राह्मणाशी बोलणं थांबवले; आणि जेव्हा महान, पुण्यवान वसिष्ठ ऋषीला असं विचारण्यात आलं—
स होवाच महात्मानं वसिष्ठं तपतां वरम् । भगवञ्छ्रूयतां वाक्यं सुप्रसन्नेन चेतसा
त्याने त्या महान आत्म्याला, तपस्व्यांमध्ये श्रेष्ठ वसिष्ठाला म्हणाले, 'भगवान, कृपया शांत मनाने माझं बोलणं ऐका.'
यदि मे सुप्रियं कार्यं त्वयैव मुनिपुंगव । मम प्रश्नार्थसंदेहं विच्छेदय द्विजोत्तम
'हे ऋषिश्रेष्ठ, जर खरंच तुला माझ्यासाठी सर्वात प्रिय असं काही करायचं असेल, तर माझ्या या प्रश्नाचं आणि शंकेचं समाधान कर.'
दारिद्र्यं केन पापेन पुत्रसौख्यं कथं नहि । एतन्मे संशयं तात कस्मात्पापाद्वदस्व मे
'कुठल्या पापामुळे दारिद्र्य येतं आणि मुलांपासून सुख का मिळत नाही? बाबा, माझ्या या शंकेचं उत्तर दे, कोणत्या पापामुळे हे होतं?'
महामोहेन संमुग्धः प्रियया बोधितो द्विज । तयाहं प्रेषितस्तात तव पार्श्वं समातुरः
'मोठ्या अज्ञानामुळे मी गोंधळलो होतो, आणि माझ्या प्रिय पत्नीने मला समजावलं; तिच्या सांगण्यावरून, बाबा, मी दुःखी अवस्थेत तुझ्याकडे आलो आहे.'
तत्सर्वं हि समाचक्ष्व सर्वसंदेहनाशकम् । मुक्तिदाता भवस्व त्वं ममसंसारबंधनात्
'माझ्या सर्व शंका दूर करणारी संपूर्ण माहिती मला सांग. मला संसाराच्या बंधनातून मुक्त करणारा तूच हो.'
वसिष्ठ उवाच- पुत्रा मित्राण्यथ भ्राता अन्ये स्वजनबांधवाः । पंचभेदास्तु संभेदात्पुरुषस्य भवंति ते
वसिष्ठ म्हणाले— 'मुलं, मित्र, भाऊ आणि इतर नातेवाईक— हे पाच प्रकारचे आप्तसमूह माणसाच्या संगतीमधून निर्माण होतात.'
ते ते सुमनया प्रोक्ताः पूर्वमेव तवाग्रतः । ऋणसंबंधिनः सर्वे ते कुपुत्रा द्विजोत्तम
'हे सर्व, जे मी पूर्वी आनंदाने तुला सांगितले, ते ऋणाच्या बंधनात आहेत; हे सर्व कु-अपत्यच आहेत, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण.'
पुत्रस्य लक्षणं पुण्यं तवाग्रे प्रवदाम्यहम् । पुण्यप्रसक्तो यस्यात्मा सत्यधर्मरतः सदा
'आता मी तुझ्यासमोर पुण्यवान मुलाचं लक्षण सांगतो: ज्याचं मन नेहमी पुण्यकर्मात रमलेलं असतं, जो सत्य आणि धर्मात नेहमी आनंद मानतो.'
शुद्धिविज्ञानसंपन्नस्तपस्वी वाग्विदां वरः । सर्वकर्मसुसंधीरो वेदाध्ययनतत्परः
'जो शुद्धी आणि ज्ञानाने परिपूर्ण आहे, तपस्वी आहे, उत्तम वक्ता आहे, सर्व कर्मात दृढ आहे आणि वेदाध्ययनात तत्पर असतो.'
स सर्वशास्त्रवेत्ता च देवब्राह्मणपूजकः । याजकः सर्वयज्ञानां दाता त्यागी प्रियंवदः
'जो सर्व शास्त्रांचा जाणकार आहे, देव आणि ब्राह्मणांची पूजा करतो, सर्व यज्ञ करतो, दानशूर आहे, त्यागी आहे आणि नेहमी गोड बोलतो.'
विष्णुध्यानपरो नित्यं शांतो दांतः सुहृत्सदा । पितृमातृपरोनित्यं सर्वस्वजनवत्सलः
'जो नेहमी विष्णूच्या ध्यानात मग्न असतो, शांत, संयमी, सर्वांचा मित्र, नेहमी आई-वडिलांची सेवा करणारा आणि सर्व नातेवाईकांवर प्रेम करणारा असतो.'
कुलस्य तारको विद्वान्कुलस्य परिपोषकः । एवं गुणैश्च संयुक्तः सपुत्रः सुखदायकः
विद्वान माणूस आपल्या घराण्याचा तारक असतो, आपल्या कुळाचा पोशिंदा असतो. असे गुण असलेला आणि मुलांसह असलेला तो सुख देणारा असतो.
अन्ये संबंधसंयुक्ताः शोकसंतापदायकाः । एतादृशेन किं कार्यं फलहीनेन तेन च
इतर जे नुसत्या नात्याने जोडलेले असतात, ते दुःख आणि त्रासच देतात; असा काहीच उपयोग नाही, कारण त्यांच्यापासून काहीच मिळत नाही.