सर्वपापसमाचारो नीयते यमकिंकरैः । यमं पश्यति दुष्टात्मा कृष्णांजनचयोपमम्
सर्व प्रकारच्या पापांत गुंतलेला तो दुष्ट आत्मा यमाच्या सेवकांनी ओढला जातो; काळ्या अंजनाच्या ढिगासारखा काळा यम त्याला दिसतो.
तमुग्रं दारुणं भीमं भीमदूतैः समावृतम् । सर्वव्याधिसमाकीर्णं चित्रगुप्तसमन्वितम्
तो भयंकर, भीषण आणि अंगावर काटा आणणारा यम, भयावह दूतांनी वेढलेला, सर्व रोगांनी भरलेला आणि चित्रगुप्तासह दिसतो.
आरूढं महिषं देवं धर्मराजं द्विजोत्तम । दंष्ट्राकरालमत्युग्रं तस्यास्यं कालसंनिभम्
तो श्रेष्ठ ब्राह्मण, त्या पापी माणसाला काळासारखा भयंकर चेहरा असलेला, मोठ्या सुळ्यांसह उग्र, महिषावर बसलेला धर्मराज देव दिसतो.
पीतवासं गदाहस्तं रक्तगंधानुलेपनम् । रक्तमाल्यकृताभूषं गदाहस्तं भयंकरम्
त्याच्या अंगावर पिवळे वस्त्र आहे, हातात गदा आहे, अंगाला लाल चंदनाचा लेप आहे, लाल फुलांच्या माळांनी तो सजलेला आहे, आणि तो हातात गदा घेऊन भीतीदायक दिसतो.
एवंविधं महाकायं यमं पश्यति दुर्मतिः । तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं सर्वधर्मबहिष्कृतम्
अशा प्रकारे मोठ्या देहाचा यम त्या दुष्ट माणसाला दिसतो; सर्व धर्मापासून दूर झालेला तो, यम जवळ येताना पाहतो.
यमः पश्यति तं दुष्टं पापिष्ठं धर्मकंटकम् । शासयेत्तु महादुःखैः पीडाभिर्दारुमुद्गलैः
यम त्या दुष्ट, फार पापी, धर्माचा शत्रू असलेल्या माणसाला पाहतो आणि त्याला मोठ्या यातना, वेदना आणि क्रूर काठ्यांनी शिक्षा देतो.
यावद्युगसहस्रांतं तावत्कालं प्रपच्यते । नानाविधे च नरके पच्यते च पुनः पुनः
तो हजारो युगांपर्यंत विविध नरकांत पुन्हा पुन्हा वेदना भोगतो, आणि त्या काळात सतत यातना सहन करतो.
नारकीं याति वै योनिं कृमिकोटिषु पापकृत् । अमेध्ये पच्यते नित्यं हाहाभूतो विचेतनः
पाप करणारा माणूस कोट्यवधी किड्यांच्या नरकातील जन्म घेतो; तो नेहमी घाणीत भाजला जातो, वेदनेने ओरडतो आणि शुद्धी हरवतो.
मरणं च स पापात्मा एवं याति सुनिश्चितम् । एवं पापस्य संयोगं भुंक्ते चैव सु दुर्मतिः
तो पापी जीव नक्कीच अशा प्रकारे मृत्यूला सामोरा जातो; अशा रीतीने दुष्ट माणूस आपल्या पापाचे फळ भोगतो.
पुनर्जन्म प्रवक्ष्यामि यासु योनिषु याति च । शुनां योनिशतं प्राप्य भुंक्ते वै पातकं पुनः
आता मी तुला सांगतो, तो कोणत्या जन्मांत जातो; शंभर वेळा कुत्र्याचा जन्म घेऊन तो पुन्हा पाप भोगतो.
व्याघ्रो भवति दुष्टात्मा रासभीं याति वै पुनः । मार्जार शूकरीं योनिं सर्पयोनिं तथैव च
दुष्ट मनाचा तो माणूस वाघ होतो, पुन्हा गाढवाचा जन्म घेतो, मांजर, डुक्कर आणि साप यांच्यातही जन्म घेतो.
नानाभेदासु सर्वासु तिर्यक्षु च पुनः पुनः । पापपक्षिषु संयाति अन्यासु महतीषु च
तो पुन्हा पुन्हा विविध प्रकारच्या पशूंच्या, पापी पक्ष्यांच्या आणि इतर मोठ्या जन्मांत जातो.
चांडाल भिल्लयोनिं च पुलिंदीं याति पापकृत् । एतत्ते सर्वमाख्यातं पापिनां जन्म चैव हि
पाप करणारा चांडाळ, भील आणि पुलिंद यांच्या घरात जन्म घेतो; अशा प्रकारे मी तुला पाप्यांच्या जन्माची सर्व माहिती दिली.
मरणे शृणु कांत त्वं चेष्टां तेषां सुदारुणाम् । पापपुण्यसमाचारस्तवाग्रे कथितो मया
मृत्यूच्या वेळी, प्रिये, त्या लोकांची अत्यंत भयंकर अवस्था ऐक; मी तुला पाप आणि पुण्य यांच्या कृती सांगितल्या आहेत.
अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि यदि पृच्छसि मानद
आता मी तुला दुसरे काही सांगतो, जर तू विचारशील, हे मानदायक.
सोमशर्मोवाच- सर्वं देवि समाख्यातं धर्मसंस्थानमुत्तमम् । कथं पुत्रमहं विंद्यां सर्वज्ञं गुणसंयुतम्
सोमशर्मा म्हणाले — देवी, तू मला सर्व काही सांगितलेस, धर्माचा श्रेष्ठ आधार सांगितलास; मला सर्वज्ञ, गुणांनी युक्त असा पुत्र कसा मिळेल?
वद त्वं मे महाभागे यदि जानासि सुव्रते । दानधर्मादिकं भद्रे परत्रेह न संशयः
हे भाग्यवती, जर तुला माहिती असेल तर मला सांग, हे सुभ्राते; दान, धर्म वगैरे बाबतीत या जन्मात किंवा पुढच्या जन्मात काहीच शंका नाही.
सुमनोवाच- वसिष्ठं गच्छ धर्मज्ञं तं प्रार्थय महामुनिम् । तस्मात्प्राप्स्यसि वै पुत्रं धर्मज्ञं धर्मवत्सलम्
सुमना म्हणाली — तू धर्म जाणणाऱ्या वसिष्ठांकडे जा आणि त्या महान ऋषींना प्रार्थना कर; त्यांच्याकडून तुला नक्कीच धर्मप्रिय, धर्मज्ञ असा पुत्र मिळेल.
सूत उवाच- एवमुक्ते तया वाक्ये सोमशर्मा द्विजोत्तमः । एवं करिष्ये कल्याणि तव वाक्यं न संशयः
सूतम्हणाले — तिच्या या शब्दांवर सोमशर्मा, श्रेष्ठ ब्राह्मण, म्हणाले — 'हे कल्याणी, मी तुझे बोलणे नक्कीच पाळीन.'
एवमुक्त्वा जगामाशु सोमशर्मा द्विजोत्तमः । वसिष्ठं सर्ववेत्तारं दिव्यं तं तपतां वरम्
असे म्हणून सोमशर्मा, श्रेष्ठ ब्राह्मण, लवकरच सर्वज्ञ, दिव्य आणि तपस्वी वसिष्ठांकडे गेले.
गंगातीरे स्थितं पुण्यमाश्रमस्थं द्विजोत्तमम् । तेजोज्वालासमाकीर्णं द्वितीयमिव भास्करम्
गंगा नदीच्या काठी एक पवित्र आश्रमात राहणारा श्रेष्ठ ब्राह्मण होता. त्याच्या तेजाने तो जणू दुसऱ्या सूर्यासारखा भासत होता.
राजमानं महात्मानं ब्रह्मण्यं च द्विजोत्तमम् । भक्त्या प्रणम्य विप्रेशं दंडवच्च पुनः पुनः
त्या तेजस्वी, महान आणि धर्मनिष्ठ ब्राह्मणाला पाहून राजाने भक्तीभावाने वारंवार दंडवत घातले.
तमुवाच महातेजा ब्रह्मसूनुरकल्मषः । उपाविशासने पुण्ये सुखेन सुमहामते
त्या पवित्र आणि तेजस्वी ब्रह्मपुत्राने त्याला म्हणाले, 'हे महाबुद्धिमान, या शुभ आसनावर सुखाने बस.'
एवमुक्त्वा स योगींद्रः पुनः प्राह तपोधनम् । गृहे पुत्रेषु ते वत्स दारभृत्येषु सर्वदा
असं सांगून त्या योगीश्वराने पुन्हा त्या तपस्व्याला विचारलं, 'बाळा, तुझ्या घरी, मुलांमध्ये, पत्नी आणि नोकरांमध्ये सर्व काही ठीक आहे ना?'
क्षेममस्ति महाभाग पुण्यकर्मसु चाग्निषु । निरामयोसि चांगेषु धर्मं पालयसे सदा
'हे भाग्यवान, तुझ्या पुण्यकर्मांमध्ये आणि अग्निकर्मांमध्ये सर्व काही सुरळीत आहे ना? तुझ्या अंगात कुठे दुखणं नाही ना? तू नेहमी धर्माचं पालन करतोस ना?'
एवमुक्त्वा महाप्राज्ञः पुनः प्राह सुशर्मणम् । किं करोमि प्रियं कार्यं सुप्रियं ते द्विजोत्तम
असं बोलून त्या ज्ञानी पुरुषाने पुन्हा सुशर्मणाला विचारलं, 'हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी तुझ्यासाठी कोणती प्रिय किंवा अत्यंत आवडती गोष्ट करू?'
एवं संभाषितं विप्रं विरराम स कुंभजः । तस्मिन्नुक्ते महाभागे वसिष्ठे मुनिपुंगवे
असं विचारल्यावर कुंभज ऋषी त्या ब्राह्मणाशी बोलणं थांबवले; आणि जेव्हा महान, पुण्यवान वसिष्ठ ऋषीला असं विचारण्यात आलं—
स होवाच महात्मानं वसिष्ठं तपतां वरम् । भगवञ्छ्रूयतां वाक्यं सुप्रसन्नेन चेतसा
त्याने त्या महान आत्म्याला, तपस्व्यांमध्ये श्रेष्ठ वसिष्ठाला म्हणाले, 'भगवान, कृपया शांत मनाने माझं बोलणं ऐका.'
यदि मे सुप्रियं कार्यं त्वयैव मुनिपुंगव । मम प्रश्नार्थसंदेहं विच्छेदय द्विजोत्तम
'हे ऋषिश्रेष्ठ, जर खरंच तुला माझ्यासाठी सर्वात प्रिय असं काही करायचं असेल, तर माझ्या या प्रश्नाचं आणि शंकेचं समाधान कर.'
दारिद्र्यं केन पापेन पुत्रसौख्यं कथं नहि । एतन्मे संशयं तात कस्मात्पापाद्वदस्व मे
'कुठल्या पापामुळे दारिद्र्य येतं आणि मुलांपासून सुख का मिळत नाही? बाबा, माझ्या या शंकेचं उत्तर दे, कोणत्या पापामुळे हे होतं?'