तस्य प्राणान गच्छंति बहुपीडासमाकुलाः । पतते कंपते चैव मूर्च्छते च पुनःपुनः
त्याचे प्राण खूप यातना सहन करत निघून जातात; तो पडतो, थरथरतो आणि पुन्हा पुन्हा शुद्ध हरपतो.
एवं पीडासमायुक्तो दुःखं भुंक्तेति मोहितः । तस्य प्राणाः सुदुःखेन महाकष्टैः प्रचालिताः
अशा प्रकारे, दुःखांनी त्रस्त होऊन तो माणूस मोहात राहतो; त्याचे प्राण मोठ्या कष्टांनी आणि वेदनांनी हलवले जातात.
अपानमार्गमाश्रित्य शृणु कांत प्रयांति ते । एवं प्राणी महामुग्धो लोभमोहसमन्वितः
अपान मार्गाने प्राण जातात, हे ऐक प्रियेला, कसा तो लोभ आणि मोहाने भरलेला जीव निघून जातो —
नीयते यमदूतैस्तु तस्य दुःखं वदाम्यहम्
— यमाच्या दूतांनी त्याला घेऊन जातात; त्याच्या दुःखाची मी तुला सांगतो.
सुमनोवाच- अंगारसंचये मार्गे घृष्यमाणो हि नीयते । दह्यमानः स दुष्टात्मा चेष्टमानः पुनः पुनः
सुमना म्हणाली — अंगारांनी भरलेल्या वाटेवर ओढत नेतात, तो दुष्ट आत्मा पुन्हा पुन्हा तडफडत जळत जातो.
यत्रातपो महातीव्रो द्वादशादित्यतापितः । नीयते तेन मार्गेण संतप्तः सूर्यरश्मिभिः
जिथे प्रचंड ताप आहे, बारा सूर्यांच्या ज्वाळांनी भाजला जातो, त्या मार्गाने त्याला सूर्यकिरणांनी होरपळत नेतात.
पर्वतेष्वेव दुर्गेषु छायाहीनेषु दुर्मतिः । नीयते तेन मार्गेण क्षुधातृष्णाप्रपीडितः
कठीण आणि सावली नसलेल्या पर्वतांवर, तो वाईट मनाचा माणूस उपासमारीने आणि तहानेने त्रस्त होत त्या वाटेने नेला जातो.
स दूतैर्हन्यमानस्तु गदाखड्गैः परश्वधैः । कशाभिस्ताड्यमानस्तु निंद्यमानस्तु दूतकैः
तेथे दूत त्याला गदा, तलवार आणि कुऱ्हाडांनी मारतात, चाबकांनी फटके देतात आणि त्याची निंदा करतात.
ततः शीतमये मार्गे वायुना सेव्यते पुनः । तेन शीतेन दुःखी स भूत्वा याति न संशयः
नंतर, थंडगार वाटेवर वाऱ्याने पुन्हा छळ होतो; त्या थंडीतून तो नक्कीच दुःखी होतो.
आकृष्यमाणो दूतैस्तु नानादुर्गेषु नीयते । एवं पापी स दुष्टात्मा देवब्राह्मणनिंदकः
दूत त्याला ओढत विविध कठीण जागांमधून नेतात; अशा प्रकारे, देव आणि ब्राह्मणांची निंदा करणारा तो पापी माणूस तडफडतो.
सर्वपापसमाचारो नीयते यमकिंकरैः । यमं पश्यति दुष्टात्मा कृष्णांजनचयोपमम्
सर्व प्रकारच्या पापांत गुंतलेला तो दुष्ट आत्मा यमाच्या सेवकांनी ओढला जातो; काळ्या अंजनाच्या ढिगासारखा काळा यम त्याला दिसतो.
तमुग्रं दारुणं भीमं भीमदूतैः समावृतम् । सर्वव्याधिसमाकीर्णं चित्रगुप्तसमन्वितम्
तो भयंकर, भीषण आणि अंगावर काटा आणणारा यम, भयावह दूतांनी वेढलेला, सर्व रोगांनी भरलेला आणि चित्रगुप्तासह दिसतो.
आरूढं महिषं देवं धर्मराजं द्विजोत्तम । दंष्ट्राकरालमत्युग्रं तस्यास्यं कालसंनिभम्
तो श्रेष्ठ ब्राह्मण, त्या पापी माणसाला काळासारखा भयंकर चेहरा असलेला, मोठ्या सुळ्यांसह उग्र, महिषावर बसलेला धर्मराज देव दिसतो.
पीतवासं गदाहस्तं रक्तगंधानुलेपनम् । रक्तमाल्यकृताभूषं गदाहस्तं भयंकरम्
त्याच्या अंगावर पिवळे वस्त्र आहे, हातात गदा आहे, अंगाला लाल चंदनाचा लेप आहे, लाल फुलांच्या माळांनी तो सजलेला आहे, आणि तो हातात गदा घेऊन भीतीदायक दिसतो.
एवंविधं महाकायं यमं पश्यति दुर्मतिः । तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं सर्वधर्मबहिष्कृतम्
अशा प्रकारे मोठ्या देहाचा यम त्या दुष्ट माणसाला दिसतो; सर्व धर्मापासून दूर झालेला तो, यम जवळ येताना पाहतो.
यमः पश्यति तं दुष्टं पापिष्ठं धर्मकंटकम् । शासयेत्तु महादुःखैः पीडाभिर्दारुमुद्गलैः
यम त्या दुष्ट, फार पापी, धर्माचा शत्रू असलेल्या माणसाला पाहतो आणि त्याला मोठ्या यातना, वेदना आणि क्रूर काठ्यांनी शिक्षा देतो.
यावद्युगसहस्रांतं तावत्कालं प्रपच्यते । नानाविधे च नरके पच्यते च पुनः पुनः
तो हजारो युगांपर्यंत विविध नरकांत पुन्हा पुन्हा वेदना भोगतो, आणि त्या काळात सतत यातना सहन करतो.
नारकीं याति वै योनिं कृमिकोटिषु पापकृत् । अमेध्ये पच्यते नित्यं हाहाभूतो विचेतनः
पाप करणारा माणूस कोट्यवधी किड्यांच्या नरकातील जन्म घेतो; तो नेहमी घाणीत भाजला जातो, वेदनेने ओरडतो आणि शुद्धी हरवतो.
मरणं च स पापात्मा एवं याति सुनिश्चितम् । एवं पापस्य संयोगं भुंक्ते चैव सु दुर्मतिः
तो पापी जीव नक्कीच अशा प्रकारे मृत्यूला सामोरा जातो; अशा रीतीने दुष्ट माणूस आपल्या पापाचे फळ भोगतो.
पुनर्जन्म प्रवक्ष्यामि यासु योनिषु याति च । शुनां योनिशतं प्राप्य भुंक्ते वै पातकं पुनः
आता मी तुला सांगतो, तो कोणत्या जन्मांत जातो; शंभर वेळा कुत्र्याचा जन्म घेऊन तो पुन्हा पाप भोगतो.
व्याघ्रो भवति दुष्टात्मा रासभीं याति वै पुनः । मार्जार शूकरीं योनिं सर्पयोनिं तथैव च
दुष्ट मनाचा तो माणूस वाघ होतो, पुन्हा गाढवाचा जन्म घेतो, मांजर, डुक्कर आणि साप यांच्यातही जन्म घेतो.
नानाभेदासु सर्वासु तिर्यक्षु च पुनः पुनः । पापपक्षिषु संयाति अन्यासु महतीषु च
तो पुन्हा पुन्हा विविध प्रकारच्या पशूंच्या, पापी पक्ष्यांच्या आणि इतर मोठ्या जन्मांत जातो.
चांडाल भिल्लयोनिं च पुलिंदीं याति पापकृत् । एतत्ते सर्वमाख्यातं पापिनां जन्म चैव हि
पाप करणारा चांडाळ, भील आणि पुलिंद यांच्या घरात जन्म घेतो; अशा प्रकारे मी तुला पाप्यांच्या जन्माची सर्व माहिती दिली.
मरणे शृणु कांत त्वं चेष्टां तेषां सुदारुणाम् । पापपुण्यसमाचारस्तवाग्रे कथितो मया
मृत्यूच्या वेळी, प्रिये, त्या लोकांची अत्यंत भयंकर अवस्था ऐक; मी तुला पाप आणि पुण्य यांच्या कृती सांगितल्या आहेत.
अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि यदि पृच्छसि मानद
आता मी तुला दुसरे काही सांगतो, जर तू विचारशील, हे मानदायक.
सोमशर्मोवाच- सर्वं देवि समाख्यातं धर्मसंस्थानमुत्तमम् । कथं पुत्रमहं विंद्यां सर्वज्ञं गुणसंयुतम्
सोमशर्मा म्हणाले — देवी, तू मला सर्व काही सांगितलेस, धर्माचा श्रेष्ठ आधार सांगितलास; मला सर्वज्ञ, गुणांनी युक्त असा पुत्र कसा मिळेल?
वद त्वं मे महाभागे यदि जानासि सुव्रते । दानधर्मादिकं भद्रे परत्रेह न संशयः
हे भाग्यवती, जर तुला माहिती असेल तर मला सांग, हे सुभ्राते; दान, धर्म वगैरे बाबतीत या जन्मात किंवा पुढच्या जन्मात काहीच शंका नाही.
सुमनोवाच- वसिष्ठं गच्छ धर्मज्ञं तं प्रार्थय महामुनिम् । तस्मात्प्राप्स्यसि वै पुत्रं धर्मज्ञं धर्मवत्सलम्
सुमना म्हणाली — तू धर्म जाणणाऱ्या वसिष्ठांकडे जा आणि त्या महान ऋषींना प्रार्थना कर; त्यांच्याकडून तुला नक्कीच धर्मप्रिय, धर्मज्ञ असा पुत्र मिळेल.
सूत उवाच- एवमुक्ते तया वाक्ये सोमशर्मा द्विजोत्तमः । एवं करिष्ये कल्याणि तव वाक्यं न संशयः
सूतम्हणाले — तिच्या या शब्दांवर सोमशर्मा, श्रेष्ठ ब्राह्मण, म्हणाले — 'हे कल्याणी, मी तुझे बोलणे नक्कीच पाळीन.'
एवमुक्त्वा जगामाशु सोमशर्मा द्विजोत्तमः । वसिष्ठं सर्ववेत्तारं दिव्यं तं तपतां वरम्
असे म्हणून सोमशर्मा, श्रेष्ठ ब्राह्मण, लवकरच सर्वज्ञ, दिव्य आणि तपस्वी वसिष्ठांकडे गेले.