ग्रासमात्रं तथा देयं क्षुधार्ताय न संशयः । दत्ते सति महत्पुण्यममृतं सोश्नुते सदा
भुकेल्याला अगदी एक घास जरी दिला तरी त्यात शंका नाही; दान केल्याने मोठे पुण्य मिळते आणि अमृताचा अनुभव नेहमी मिळतो.
दिनेदिने प्रदातव्यं यथाविभवसंभवम् । तृणं शय्यां च वचनं गृहच्छायां सुशीतलाम्
रोज आपल्या सामर्थ्यानुसार दान करावे—गवत, झोपायची जागा, प्रेमळ बोलणे किंवा घराची गार सावली.
भूमिमापस्तथा चान्नं प्रियवाक्यमनुत्तमम् । आसनं वचनालापं कौटिल्येन विवर्जितम्
जमीन, पाणी, अन्न, उत्तम आणि गोड बोलणे, आसन, आणि कपटाशिवाय केलेली संवाद, हे सर्व द्यावे.
आत्मनो जीवनार्थाय नित्यमेव करोति यः । देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य एवं दानं ददाति यः
जो नेहमी आपला उदरनिर्वाह साधण्यासाठी देव आणि पितरांची पूजा करतो आणि अशा प्रकारे दान देतो—
इहैव मोदते सो वै परत्र हि तथैव च । अवंध्यं दिवसं यो वै दानाध्ययनकर्मभिः
तो या जगात आणि पुढच्या जन्मातही आनंद अनुभवतो; जो दान, वाचन आणि सत्कर्मात दिवस घालवतो, त्याचा दिवस व्यर्थ जात नाही.
प्रकुर्यान्मानुषो भूत्वा स देवो नात्र संशयः । नियमं च प्रवक्ष्यामि धर्मसाधनमुत्तमम्
मानवजन्म मिळाल्यावर जो असे वागतो, तो नक्कीच देवपदाला पोहोचतो—यात शंका नाही. आता मी शिस्त, म्हणजेच श्रेष्ठ धर्मसाधन, सांगतो.
देवानां ब्राह्मणानां च पूजास्वभिरतो हि यः । नित्यं नियमसंयुक्तो दानव्रतेषु सुव्रत
जो देव आणि ब्राह्मणांची पूजा करण्यात आनंद मानतो, नेहमी शिस्तबद्ध राहतो, दानाच्या व्रतात दृढ असतो—
उपकारेषु पुण्येषु नियमोऽयं प्रकीर्तितः । क्षमारूपं प्रवक्ष्यामि श्रूयतां द्विजसत्तम
सद्गुणी आणि पुण्यवान कृत्यांमध्ये ही शिस्त सांगितली आहे; आता मी क्षमावृत्ती सांगतो, ऐक श्रेष्ठ द्विजा.
पराक्रोशं हि संश्रुत्य ताडिते सति केनचित् । क्रोधं न चैव गच्छेत्तु ताडितो न हि ताडयेत्
कोणी अपमान केल्यावर किंवा मारहाण केली तरी, तो रागावत नाही, आणि मार खाल्यावर परत मारत नाही.
सहिष्णुः स्यात्स धर्मात्मा नहि रागं प्रयाति च । समश्नाति परं सौख्यमिह चामुत्र वापि च
जो सहनशील असतो, तोच धर्मात्मा आहे आणि कधीही आसक्त होत नाही; तो या जन्मात आणि पुढच्या जन्मातही उत्तम सुखाचा अनुभव घेतो.
एवं क्षमा समाख्याता शौचमेवं वदाम्यहम् । सबाह्याभ्यंतरे यो वै शुद्धो रागविवर्जितः
अशा प्रकारे क्षमावृत्तीचे वर्णन झाले; आता मी शुद्धतेबद्दल सांगतो—जो बाहेरून आणि आतून शुद्ध असतो, आणि ज्याच्यात आसक्ती नाही—
स्नानाचमनकैरेव व्यवहारेण वर्तते । शौचमेवं समाख्यातमहिंसां तु वदाम्यहम्
जो स्नान, आचमन आणि योग्य वर्तन करतो, त्याचीच खरी शुद्धता आहे; अशा प्रकारे शुद्धतेचे वर्णन झाले, आता मी अहिंसेबद्दल सांगतो.
तृणमपि विना कार्यञ्छेत्तव्यं न विजानता । अहिंसानिरतो भूयाद्यथात्मनि तथापरे
जो समजत नाही, त्याने अगदी गवताचं पातं सुद्धा न तोडावं; आपल्यावर जशी दया असते, तशीच इतरांवरही करावी, आणि नेहमी अहिंसेला धरून राहावं.
शांतिमेव प्रक्ष्यामि शांत्या सुखं समश्नुते । शांतिरेव प्रकर्तव्या क्लेशान्नैव परित्यजेत्
मी फक्त शांततेचं सांगतो; कारण शांततेमुळेच खरं सुख मिळतं. शांतता नेहमी ठेवावी, कितीही त्रास झाला तरी तिला सोडू नये.
भूतवैरं विसृज्यैव मन एवं प्रकारयेत् । एवं शांतिः समाख्याता अस्तेयं तु वदाम्यहम्
सर्व जीवांशी वैरभाव सोडून, मन शांत ठेवावं. अशीच शांतता सांगितली आहे; आता मी चोरी न करण्याबद्दल सांगतो.
परस्वं नैव हर्तव्यं परजाया तथैव च । मनोभिर्वचनैः कायैर्मन एवं प्रकारयेत्
दुसऱ्याचं धन किंवा दुसऱ्याची पत्नी कधीही घ्यायची नाही. मन, वाणी आणि शरीराने हे ठरवावं.
दममेव प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजसत्तम । दमनादिंद्रियाणां वै मनसोपि विकारिणः
आता मी तुझ्यासमोर दम्याचं (इंद्रियसंयम) सांगतो, द्विजश्रेष्ठा. इंद्रियांचं आणि चंचल मनाचं नियंत्रण म्हणजेच दम्य.
औद्धत्यं नाशयेत्तेषां स चैतन्यो वशी तदा । शुश्रूषां तु प्रवक्ष्यामि धर्मशास्त्रेषु यादृशी
त्यांच्यातील गर्व दूर करावा; तेव्हा चैतन्यही वश होतं. आता मी धर्मशास्त्रात सांगितलेली सेवा कशी करावी ते सांगतो.
पूर्वाचार्यैर्यथा प्रोक्ता तामेवं प्रवदाम्यहम् । वाचा देहेन मनसा गुरुकार्यं प्रसाधयेत्
पूर्वीच्या आचार्यांनी जसं सांगितलं, तसंच मीही सांगतो: वाणी, शरीर आणि मनाने गुरूची सेवा करावी.
जायतेऽनुग्रहो यत्र शुश्रूषा सा निगद्यते । सांगो धर्मः समाख्यातस्तवाग्रे द्विजसत्तम
जिथे कृपा मिळते, तिथेच सेवा मानली जाते. अशा प्रकारे संपूर्ण धर्म तुझ्यासमोर सांगितला, द्विजश्रेष्ठा.
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि श्रोतुमिच्छसि यत्पते । ईदृशे चापि धर्मे तु वर्तते यो नरः सदा
आणि आता मी तुला आणखी सांगतो, प्रभो, जे तुला ऐकायचं आहे; जो नेहमी अशा धर्मात वागतो—
संसारे तस्य संभूतिः पुनरेव न जायते । स्वर्गं गच्छति धर्मेण सत्यंसत्यं वदाम्यहम्
त्याला या जन्ममरणाच्या फेऱ्यात पुन्हा जन्म मिळत नाही; धर्मामुळे तो स्वर्गाला जातो—हे मी खरं, खरं सांगतो.
एवं ज्ञात्वा महाप्राज्ञ धर्ममेव व्रजस्व हि । सर्वं हि प्राप्यते कांत यदसाध्यं महीतले
हे असं समजून, महाबुद्धिमान, तू नक्कीच धर्माचं पालन करावं; कारण, प्रिये, पृथ्वीवर जे अशक्य आहे तेही धर्मामुळे मिळतं.
धर्मप्रसादतस्तस्मात्कुरु वाक्यं ममैव हि । भार्यायास्तुवचः श्रुत्वा सोमशर्मा सुबुद्धिमान्
म्हणून धर्माच्या कृपेने, माझं वचन पाळावं. आपल्या पत्नीचं बोलणं ऐकून, सोमशर्मा, जो अत्यंत बुद्धिमान होता—
पुनः प्रोवाच तां भार्यां सुमनां धर्मवादिनीम्
त्याने पुन्हा आपल्या धर्मवती, सुमना या पत्नीला विचारलं.
सोमशर्मोवाच- एवंविधं महापुण्यं धर्मव्याख्यानमुत्तमम् । कथं जानासि भद्रे त्वं कस्माच्चैव त्वया श्रुतम्
सोमशर्मा म्हणाला— असं हे अत्यंत पुण्य आणि श्रेष्ठ धर्माचं वर्णन तू कसं जाणतेस, सुभगे? आणि हे तुला कुणाकडून ऐकायला मिळालं?
सुमनोवाच-। भार्गवाणां कुले जातः पिता मम महामते । च्यवनो नाम विख्यातः सर्वज्ञानविशारदः
सुमना म्हणाली— भृगूंच्या कुळात माझा वडील जन्मला, हे महाबुद्धिमान; त्यांचं नाव च्यवन, ते सर्व विद्या जाणणारे आणि प्रसिद्ध आहेत.
तस्याहं प्रिय कन्या वै प्राणादपि च वल्लभा । यत्रयत्र व्रजत्येष तीर्थारामेषु सुव्रत
मी त्यांची लाडकी मुलगी आहे, प्राणाहूनही प्रिय. हे सुव्रत, ते जिथे जिथे जातात, तीर्थक्षेत्रात किंवा वनात—
सभासु च मुनीनां तु देवतायतनेषु च । तेन सार्द्धं व्रजाम्येका क्रीडमाना सदैव हि
मुनींच्या सभेत किंवा देवांच्या मंदिरी, मी नेहमी त्यांच्यासोबत एकटीच खेळत जात असे.
कौशिकान्वयसंभूतो वेदशर्मा महामतिः । पितुर्मम सखा दैवादटमानः समागतः
कौशिक वंशात जन्मलेला, वेदशर्मा हा महाबुद्धिमान, माझ्या वडिलांचा मित्र, नशिबाने भटकता भटकता आमच्याकडे आला.