सोमशर्मोवाच- लक्षणं ब्रह्मचर्यस्य तन्मे विस्तरतो वद । कीदृशं ब्रह्मचर्यं च यदि जानासि भामिनि
सोमशर्मा म्हणाले— ब्रह्मचर्याची लक्षणं मला सविस्तर सांग. ब्रह्मचर्य कसं असावं, हे तुला माहीत असेल तर, हे सुंदरिनी, सांग.
नित्यं सत्ये रतिर्यस्य पुण्यात्मा तुष्टितां व्रजेत् । ऋतौ प्राप्ते व्रजेन्नारीं स्वीयां दोषविवर्जितः
जो नेहमी सत्यात रमतो, ज्याचं मन पवित्र आहे आणि समाधान मिळवतं, योग्य काळ आला की तो आपल्या पत्नीला दोषरहितपणे जवळ करतो.
स्वकुलस्य सदाचारं कदानैव विमुंचति । एतदेव समाख्यातं गृहस्थस्य द्विजोत्तम
तो कधीच आपल्या घराण्याच्या चांगल्या वर्तनाचा त्याग करत नाही; हेच गृहस्थासाठी सांगितलं आहे, हे श्रेष्ठ द्विजा.
ब्रह्मचर्यं मया प्रोक्तं गृहिणामुत्तमं किल । यतीनां तु प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु
गृहस्थांसाठी उत्तम असं ब्रह्मचर्य मी सांगितलं; आता संन्याशांसाठी सांगते, ते नीट ऐक.
दमसत्यसमायुक्तः पापाद्भीतस्तु सर्वदा । भार्यासंगं वर्जयित्वा ध्यानज्ञानप्रतिष्ठितः
स्वतः संयम आणि सत्य याने युक्त, पापाची भीती नेहमी बाळगणारा, पत्नीच्या संगाचा त्याग केलेला, ध्यान आणि ज्ञान यात स्थिर असलेला असा पुरुष असावा.
यतीनां ब्रह्मचर्यं च समाख्यातं तवाग्रतः । तप एव प्रवक्ष्यामि तन्मेनिगदतः शृणु
यतींचे ब्रह्मचर्य मी तुझ्यासमोर सांगितले, आता मी तपस्येचे महत्त्व सांगतो, माझे शब्द लक्ष देऊन ऐक.
आचारेण प्रवर्तेत कामक्रोधविवर्जितः । प्राणिनामुपकाराय संस्थितउद्यमावृतः
तो योग्य आचाराने वागावा, इच्छा आणि राग यांचा त्याग करावा, सर्व जीवांच्या कल्याणासाठी नेहमी प्रयत्नशील राहावा.
तप एवं समाख्यातं सत्यमेवं वदाम्यहम् । परद्रव्येष्वलोलुप्त्वं परस्त्रीषु तथैव च
अशा प्रकारे तपस्येचे वर्णन झाले, आता मी सत्य सांगतो—इतरांच्या संपत्तीवर किंवा इतर स्त्रीवर लोभ न ठेवणे हेच सत्य.
दृष्ट्वा मतिर्न यस्य स्यात्स सत्यः परिकीर्तितः । दानमेव प्रवक्ष्यामि येन जीवंति मानवाः
ज्याच्या मनात असे काही पाहूनही विकार येत नाही, तोच खरा सत्यवादी समजावा; आता मी दानाचे महत्त्व सांगतो, ज्यामुळे माणसे जगतात.
आत्मसौख्यं प्रतीच्छेद्यः स इहैव परत्र वा । अन्नस्यापि महादानं सुखस्यैव ध्रुवस्य वा
जो आपले सुख सोडतो, इथे किंवा पुढच्या जन्मात, तोच खरा दाता; अन्नाचे मोठे दान असो किंवा शाश्वत सुखाचे, त्याचे महत्त्व मोठेच आहे.
ग्रासमात्रं तथा देयं क्षुधार्ताय न संशयः । दत्ते सति महत्पुण्यममृतं सोश्नुते सदा
भुकेल्याला अगदी एक घास जरी दिला तरी त्यात शंका नाही; दान केल्याने मोठे पुण्य मिळते आणि अमृताचा अनुभव नेहमी मिळतो.
दिनेदिने प्रदातव्यं यथाविभवसंभवम् । तृणं शय्यां च वचनं गृहच्छायां सुशीतलाम्
रोज आपल्या सामर्थ्यानुसार दान करावे—गवत, झोपायची जागा, प्रेमळ बोलणे किंवा घराची गार सावली.
भूमिमापस्तथा चान्नं प्रियवाक्यमनुत्तमम् । आसनं वचनालापं कौटिल्येन विवर्जितम्
जमीन, पाणी, अन्न, उत्तम आणि गोड बोलणे, आसन, आणि कपटाशिवाय केलेली संवाद, हे सर्व द्यावे.
आत्मनो जीवनार्थाय नित्यमेव करोति यः । देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य एवं दानं ददाति यः
जो नेहमी आपला उदरनिर्वाह साधण्यासाठी देव आणि पितरांची पूजा करतो आणि अशा प्रकारे दान देतो—
इहैव मोदते सो वै परत्र हि तथैव च । अवंध्यं दिवसं यो वै दानाध्ययनकर्मभिः
तो या जगात आणि पुढच्या जन्मातही आनंद अनुभवतो; जो दान, वाचन आणि सत्कर्मात दिवस घालवतो, त्याचा दिवस व्यर्थ जात नाही.
प्रकुर्यान्मानुषो भूत्वा स देवो नात्र संशयः । नियमं च प्रवक्ष्यामि धर्मसाधनमुत्तमम्
मानवजन्म मिळाल्यावर जो असे वागतो, तो नक्कीच देवपदाला पोहोचतो—यात शंका नाही. आता मी शिस्त, म्हणजेच श्रेष्ठ धर्मसाधन, सांगतो.
देवानां ब्राह्मणानां च पूजास्वभिरतो हि यः । नित्यं नियमसंयुक्तो दानव्रतेषु सुव्रत
जो देव आणि ब्राह्मणांची पूजा करण्यात आनंद मानतो, नेहमी शिस्तबद्ध राहतो, दानाच्या व्रतात दृढ असतो—
उपकारेषु पुण्येषु नियमोऽयं प्रकीर्तितः । क्षमारूपं प्रवक्ष्यामि श्रूयतां द्विजसत्तम
सद्गुणी आणि पुण्यवान कृत्यांमध्ये ही शिस्त सांगितली आहे; आता मी क्षमावृत्ती सांगतो, ऐक श्रेष्ठ द्विजा.
पराक्रोशं हि संश्रुत्य ताडिते सति केनचित् । क्रोधं न चैव गच्छेत्तु ताडितो न हि ताडयेत्
कोणी अपमान केल्यावर किंवा मारहाण केली तरी, तो रागावत नाही, आणि मार खाल्यावर परत मारत नाही.
सहिष्णुः स्यात्स धर्मात्मा नहि रागं प्रयाति च । समश्नाति परं सौख्यमिह चामुत्र वापि च
जो सहनशील असतो, तोच धर्मात्मा आहे आणि कधीही आसक्त होत नाही; तो या जन्मात आणि पुढच्या जन्मातही उत्तम सुखाचा अनुभव घेतो.
एवं क्षमा समाख्याता शौचमेवं वदाम्यहम् । सबाह्याभ्यंतरे यो वै शुद्धो रागविवर्जितः
अशा प्रकारे क्षमावृत्तीचे वर्णन झाले; आता मी शुद्धतेबद्दल सांगतो—जो बाहेरून आणि आतून शुद्ध असतो, आणि ज्याच्यात आसक्ती नाही—
स्नानाचमनकैरेव व्यवहारेण वर्तते । शौचमेवं समाख्यातमहिंसां तु वदाम्यहम्
जो स्नान, आचमन आणि योग्य वर्तन करतो, त्याचीच खरी शुद्धता आहे; अशा प्रकारे शुद्धतेचे वर्णन झाले, आता मी अहिंसेबद्दल सांगतो.
तृणमपि विना कार्यञ्छेत्तव्यं न विजानता । अहिंसानिरतो भूयाद्यथात्मनि तथापरे
जो समजत नाही, त्याने अगदी गवताचं पातं सुद्धा न तोडावं; आपल्यावर जशी दया असते, तशीच इतरांवरही करावी, आणि नेहमी अहिंसेला धरून राहावं.
शांतिमेव प्रक्ष्यामि शांत्या सुखं समश्नुते । शांतिरेव प्रकर्तव्या क्लेशान्नैव परित्यजेत्
मी फक्त शांततेचं सांगतो; कारण शांततेमुळेच खरं सुख मिळतं. शांतता नेहमी ठेवावी, कितीही त्रास झाला तरी तिला सोडू नये.
भूतवैरं विसृज्यैव मन एवं प्रकारयेत् । एवं शांतिः समाख्याता अस्तेयं तु वदाम्यहम्
सर्व जीवांशी वैरभाव सोडून, मन शांत ठेवावं. अशीच शांतता सांगितली आहे; आता मी चोरी न करण्याबद्दल सांगतो.
परस्वं नैव हर्तव्यं परजाया तथैव च । मनोभिर्वचनैः कायैर्मन एवं प्रकारयेत्
दुसऱ्याचं धन किंवा दुसऱ्याची पत्नी कधीही घ्यायची नाही. मन, वाणी आणि शरीराने हे ठरवावं.
दममेव प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजसत्तम । दमनादिंद्रियाणां वै मनसोपि विकारिणः
आता मी तुझ्यासमोर दम्याचं (इंद्रियसंयम) सांगतो, द्विजश्रेष्ठा. इंद्रियांचं आणि चंचल मनाचं नियंत्रण म्हणजेच दम्य.
औद्धत्यं नाशयेत्तेषां स चैतन्यो वशी तदा । शुश्रूषां तु प्रवक्ष्यामि धर्मशास्त्रेषु यादृशी
त्यांच्यातील गर्व दूर करावा; तेव्हा चैतन्यही वश होतं. आता मी धर्मशास्त्रात सांगितलेली सेवा कशी करावी ते सांगतो.
पूर्वाचार्यैर्यथा प्रोक्ता तामेवं प्रवदाम्यहम् । वाचा देहेन मनसा गुरुकार्यं प्रसाधयेत्
पूर्वीच्या आचार्यांनी जसं सांगितलं, तसंच मीही सांगतो: वाणी, शरीर आणि मनाने गुरूची सेवा करावी.
जायतेऽनुग्रहो यत्र शुश्रूषा सा निगद्यते । सांगो धर्मः समाख्यातस्तवाग्रे द्विजसत्तम
जिथे कृपा मिळते, तिथेच सेवा मानली जाते. अशा प्रकारे संपूर्ण धर्म तुझ्यासमोर सांगितला, द्विजश्रेष्ठा.