तं धर्मपूर्वकं विद्धि एतैर्न्यायैस्त्वमेव हि । दुर्वासा उवाच- एवं न्यायं न मन्येहं तथैव शृणु धर्मराट्
ती शिक्षा धर्मपूर्वक आहे असं समज, आणि या न्यायानेच तू ती द्यावी. दुर्वास म्हणाले— मी हा न्याय मानत नाही; धर्मराजा, जसा आहे तसा ऐक.
शापत्रयं प्रदास्यामि क्रुद्धोहं तव नान्यथा । धर्म उवाच- यदा क्रुद्धो महाप्राज्ञ मामेव हि क्षमस्व च
मी रागावलो आहे, आणि तुला तीन शाप देणार आहे; दुसरा मार्ग नाही. धर्म म्हणाले— हे महात्म्या, तू रागावलास तरी मला माफ कर.
नैव क्षमसि विप्रेंद्र दासीपुत्रं हि मां कुरु । राजानं तु प्रकर्तव्यं चांडालं च महामुने
तू मला माफ करत नाहीस, हे ब्राह्मणश्रेष्ठा; मग मला दासीपुत्र कर. मला राजा कर, आणि चांडाळही कर, हे महर्षे.
प्रसादसुमुखो विप्र प्रणतस्य सदैव हि । दुर्वासाश्च ततः क्रुद्धो धर्मं चैव शशाप ह
हे ब्राह्मण, जो नम्रपणे वाकतो त्याच्यावर नेहमी कृपादृष्टी ठेव. मग दुर्वासांनी रागाने धर्माला शाप दिला.
दुर्वासा उवाच-। राजा भव त्वं धर्माद्य दासीपुत्रश्च नान्यथा । गच्छ चांडालयोनिं च धर्म त्वं स्वेच्छया व्रज
दुर्वास म्हणाले— आजपासून तू राजा हो, आणि दासीपुत्रही; दुसरा मार्ग नाही. धर्मा, तू चांडाळ जन्म घे, जशी तुझी इच्छा असेल तशी.
एवं शापत्रयं दत्त्वा गतोसौ द्विजसत्तमः । अनेनापि प्रसंगेन दृष्टो धर्मः पुरा किल
असे तीन शाप देऊन तो श्रेष्ठ ब्राह्मण निघून गेला; आणि या प्रसंगामुळे पूर्वी धर्माचं दर्शन झालं.
सोमशर्मोवाच-। धर्मस्तु कीदृशो जातस्तेन शप्तो महात्मना । तद्रूपं तस्य मे ब्रूहि यदि जानासि भामिनि
सोमशर्मा म्हणाले— त्या महात्म्याने शाप दिल्यावर धर्म कसा झाला होता? त्याचं रूप सांग, जर तुला माहीत असेल तर, हे सुंदरिनी.
सुमनोवाच-। भरतानां कुले जातो धर्मो भूत्वा युधिष्ठिरः । विदुरो दासीपुत्रस्तु अन्यं चैव वदाम्यहम्
सुमना म्हणाली— भरतांच्या वंशात जन्म घेऊन धर्म युधिष्ठिर झाला; विदुर दासीपुत्र झाला, आणि मी अजून एक सांगते.
यदा राजा हरिश्चंद्रो विश्वामित्रेण कर्षितः । तदा चांडालतां प्राप्तः स हि धर्मो महामतिः
जेव्हा राजा हरिश्चंद्र विश्वामित्रामुळे संकटात आला, तेव्हा तो चांडाळ झाला; कारण तो धर्म मोठ्या बुद्धीचा होता.
एवं कर्मफलं भुक्तं धर्मेणापि महात्मना । दुर्वाससो हि शापाद्वै सत्यमुक्तं तवाग्रतः
अशा प्रकारे, त्या महात्मा धर्मानेही कर्माचं फळ भोगलं; दुर्वासांच्या शापामुळे, तुझ्यासमोर जे सांगितलं ते खरं आहे.
सोमशर्मोवाच- लक्षणं ब्रह्मचर्यस्य तन्मे विस्तरतो वद । कीदृशं ब्रह्मचर्यं च यदि जानासि भामिनि
सोमशर्मा म्हणाले— ब्रह्मचर्याची लक्षणं मला सविस्तर सांग. ब्रह्मचर्य कसं असावं, हे तुला माहीत असेल तर, हे सुंदरिनी, सांग.
नित्यं सत्ये रतिर्यस्य पुण्यात्मा तुष्टितां व्रजेत् । ऋतौ प्राप्ते व्रजेन्नारीं स्वीयां दोषविवर्जितः
जो नेहमी सत्यात रमतो, ज्याचं मन पवित्र आहे आणि समाधान मिळवतं, योग्य काळ आला की तो आपल्या पत्नीला दोषरहितपणे जवळ करतो.
स्वकुलस्य सदाचारं कदानैव विमुंचति । एतदेव समाख्यातं गृहस्थस्य द्विजोत्तम
तो कधीच आपल्या घराण्याच्या चांगल्या वर्तनाचा त्याग करत नाही; हेच गृहस्थासाठी सांगितलं आहे, हे श्रेष्ठ द्विजा.
ब्रह्मचर्यं मया प्रोक्तं गृहिणामुत्तमं किल । यतीनां तु प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु
गृहस्थांसाठी उत्तम असं ब्रह्मचर्य मी सांगितलं; आता संन्याशांसाठी सांगते, ते नीट ऐक.
दमसत्यसमायुक्तः पापाद्भीतस्तु सर्वदा । भार्यासंगं वर्जयित्वा ध्यानज्ञानप्रतिष्ठितः
स्वतः संयम आणि सत्य याने युक्त, पापाची भीती नेहमी बाळगणारा, पत्नीच्या संगाचा त्याग केलेला, ध्यान आणि ज्ञान यात स्थिर असलेला असा पुरुष असावा.
यतीनां ब्रह्मचर्यं च समाख्यातं तवाग्रतः । तप एव प्रवक्ष्यामि तन्मेनिगदतः शृणु
यतींचे ब्रह्मचर्य मी तुझ्यासमोर सांगितले, आता मी तपस्येचे महत्त्व सांगतो, माझे शब्द लक्ष देऊन ऐक.
आचारेण प्रवर्तेत कामक्रोधविवर्जितः । प्राणिनामुपकाराय संस्थितउद्यमावृतः
तो योग्य आचाराने वागावा, इच्छा आणि राग यांचा त्याग करावा, सर्व जीवांच्या कल्याणासाठी नेहमी प्रयत्नशील राहावा.
तप एवं समाख्यातं सत्यमेवं वदाम्यहम् । परद्रव्येष्वलोलुप्त्वं परस्त्रीषु तथैव च
अशा प्रकारे तपस्येचे वर्णन झाले, आता मी सत्य सांगतो—इतरांच्या संपत्तीवर किंवा इतर स्त्रीवर लोभ न ठेवणे हेच सत्य.
दृष्ट्वा मतिर्न यस्य स्यात्स सत्यः परिकीर्तितः । दानमेव प्रवक्ष्यामि येन जीवंति मानवाः
ज्याच्या मनात असे काही पाहूनही विकार येत नाही, तोच खरा सत्यवादी समजावा; आता मी दानाचे महत्त्व सांगतो, ज्यामुळे माणसे जगतात.
आत्मसौख्यं प्रतीच्छेद्यः स इहैव परत्र वा । अन्नस्यापि महादानं सुखस्यैव ध्रुवस्य वा
जो आपले सुख सोडतो, इथे किंवा पुढच्या जन्मात, तोच खरा दाता; अन्नाचे मोठे दान असो किंवा शाश्वत सुखाचे, त्याचे महत्त्व मोठेच आहे.
ग्रासमात्रं तथा देयं क्षुधार्ताय न संशयः । दत्ते सति महत्पुण्यममृतं सोश्नुते सदा
भुकेल्याला अगदी एक घास जरी दिला तरी त्यात शंका नाही; दान केल्याने मोठे पुण्य मिळते आणि अमृताचा अनुभव नेहमी मिळतो.
दिनेदिने प्रदातव्यं यथाविभवसंभवम् । तृणं शय्यां च वचनं गृहच्छायां सुशीतलाम्
रोज आपल्या सामर्थ्यानुसार दान करावे—गवत, झोपायची जागा, प्रेमळ बोलणे किंवा घराची गार सावली.
भूमिमापस्तथा चान्नं प्रियवाक्यमनुत्तमम् । आसनं वचनालापं कौटिल्येन विवर्जितम्
जमीन, पाणी, अन्न, उत्तम आणि गोड बोलणे, आसन, आणि कपटाशिवाय केलेली संवाद, हे सर्व द्यावे.
आत्मनो जीवनार्थाय नित्यमेव करोति यः । देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य एवं दानं ददाति यः
जो नेहमी आपला उदरनिर्वाह साधण्यासाठी देव आणि पितरांची पूजा करतो आणि अशा प्रकारे दान देतो—
इहैव मोदते सो वै परत्र हि तथैव च । अवंध्यं दिवसं यो वै दानाध्ययनकर्मभिः
तो या जगात आणि पुढच्या जन्मातही आनंद अनुभवतो; जो दान, वाचन आणि सत्कर्मात दिवस घालवतो, त्याचा दिवस व्यर्थ जात नाही.
प्रकुर्यान्मानुषो भूत्वा स देवो नात्र संशयः । नियमं च प्रवक्ष्यामि धर्मसाधनमुत्तमम्
मानवजन्म मिळाल्यावर जो असे वागतो, तो नक्कीच देवपदाला पोहोचतो—यात शंका नाही. आता मी शिस्त, म्हणजेच श्रेष्ठ धर्मसाधन, सांगतो.
देवानां ब्राह्मणानां च पूजास्वभिरतो हि यः । नित्यं नियमसंयुक्तो दानव्रतेषु सुव्रत
जो देव आणि ब्राह्मणांची पूजा करण्यात आनंद मानतो, नेहमी शिस्तबद्ध राहतो, दानाच्या व्रतात दृढ असतो—
उपकारेषु पुण्येषु नियमोऽयं प्रकीर्तितः । क्षमारूपं प्रवक्ष्यामि श्रूयतां द्विजसत्तम
सद्गुणी आणि पुण्यवान कृत्यांमध्ये ही शिस्त सांगितली आहे; आता मी क्षमावृत्ती सांगतो, ऐक श्रेष्ठ द्विजा.
पराक्रोशं हि संश्रुत्य ताडिते सति केनचित् । क्रोधं न चैव गच्छेत्तु ताडितो न हि ताडयेत्
कोणी अपमान केल्यावर किंवा मारहाण केली तरी, तो रागावत नाही, आणि मार खाल्यावर परत मारत नाही.
सहिष्णुः स्यात्स धर्मात्मा नहि रागं प्रयाति च । समश्नाति परं सौख्यमिह चामुत्र वापि च
जो सहनशील असतो, तोच धर्मात्मा आहे आणि कधीही आसक्त होत नाही; तो या जन्मात आणि पुढच्या जन्मातही उत्तम सुखाचा अनुभव घेतो.