धर्मं सृजति धर्मात्मा त्रिविधेनैव कर्मणा । तस्य धर्मः प्रसन्नात्मा पुण्यमेवं तु प्रापयेत्
धार्मिक माणूस तीन प्रकारच्या कर्मांनी धर्म वाढवतो; त्याचा धर्म, प्रसन्न मनाने, त्याला पुण्यात पोचवतो.
यं यं चिंतयते प्राज्ञस्तं तं प्राप्नोति दुर्लभम् । सोमशर्मोवाच- कीदृङ्मूर्तिस्तु धर्मस्य कान्यंगानि च भामिनि
ज्ञानी माणूस जे जे विचार करतो, ते कठीण असले तरी त्याला मिळतं. सोमशर्मा म्हणाले — धर्माचं रूप कसं आहे आणि त्याची अंगं कोणती, हे सांग, सुंदर.
प्रीत्या कथय मे कांते श्रोतुं श्रद्धा प्रवर्तते । सुमनोवाच- लोके धर्मस्य वै मूर्तिः कैर्दृष्टा न द्विजोत्तम
प्रेमाने मला सांग, प्रिये, कारण श्रद्धेने ऐकायला मन लागते. सुमना म्हणाली — या जगात धर्माचं रूप कुणालाही दिसलेलं नाही, श्रेष्ठ ब्राह्मणा.
अदृश्यवर्त्मा सत्यात्मा न दृष्टो देवदानवैः । अत्रिवंशे समुत्पन्नो अनसूयात्मजो द्विजः
त्याचा मार्ग दिसत नाही, त्याचं मूळ सत्य आहे; तो देवांना किंवा दानवांनाही दिसत नाही. अत्रीच्या वंशात अनसूयेचा पुत्र, एक ब्राह्मण जन्मला.
तेन दृष्टो महाधर्मो दत्तात्रेयेण वै सदा । द्वावेतौ तु महात्मानौ कुर्वाणौ तप उत्तमम्
त्यानेच मोठा धर्म पाहिला — दत्तात्रेय नेहमीच; हे दोघे महात्मे उत्तम तप करत होते.
धर्मेण वर्तमानौ तौ तपसा च बलेन च । इंद्राधिकेन रूपेण प्रशस्तेन भविष्यतः
ते धर्म, तप आणि बळ याने वागत होते; इंद्रापेक्षा उज्ज्वल रूपाने ते प्रसिद्ध झाले.
दशवर्षसहस्रं तौ यावत्तु वनसंस्थितौ । वायुभक्षौ निराहारौ संजातौ शुभदर्शनौ
दहा हजार वर्षे ते दोघे वनात राहिले; फक्त वाऱ्यावर जगले, अन्न न घेता, आणि त्यांचं रूप तेजस्वी झालं.
दशवर्षसहस्रं तु तावत्कालं तपोर्जितम् । सुसाध्यमानयोश्चैव तत्र धर्मः प्रदृश्यते
दहा हजार वर्षे त्यांनी तप साध्य केलं; सहजतेने साधना करताना तिथे धर्म प्रकट झाला.
पंचाग्निः साध्यते द्वाभ्यां तावत्कालं द्विजोत्तम । त्रिकालं साधितं तावन्निराहारं कृतं तथा
त्या दोघांनी पाच अग्न्यांचं व्रत तितक्याच काळासाठी केलं, श्रेष्ठ ब्राह्मणा; दिवसातून तीन वेळा साधना केली आणि अन्नाशिवाय राहिले.
जलमध्ये स्थितौ तावद्दत्तात्रेयो यतिस्तथा । दुर्वासास्तु मुनिश्रेष्ठस्तपसा चैव कर्षितः
पाण्यात उभे राहून, दत्तात्रेय योगी आणि दुर्वासा श्रेष्ठ ऋषी, तपाने थकले होते.
धर्मं प्रति स धर्मात्मा चुक्रोध मुनिपुंगवः । क्रुद्धे सति महाभाग तस्मिन्मुनिवरे तदा
त्या धर्मात्म्याने, श्रेष्ठ ऋषीने, धर्मावर राग केला; जेव्हा तो महान, श्रेष्ठ ऋषी रागावला.
अथ धर्मः समायातः स्वरूपेण च वै तदा । ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तस्तपोभिश्च स बुद्धिमान्
मग धर्म आपल्या मूळ रूपात तेथे आला; ब्रह्मचर्य आणि इतर गुणांनी युक्त, तपाने परिपूर्ण आणि बुद्धिमान.
सत्यं ब्राह्मणरूपेण ब्रह्मचर्यं तथैव च । तपस्तु द्विजवर्योस्ति दमः प्राज्ञो द्विजोत्तमः
सत्य ब्राह्मणाच्या रूपात आहे, तसेच ब्रह्मचर्यही. श्रेष्ठ द्विजांमध्ये तप आहे आणि ज्ञानी माणसाची ओळख म्हणजे संयम, हे द्विजश्रेष्ठा.
नियमस्तु महाप्राज्ञो दानमेव तथैव च । अग्निहोत्रिस्वरूपेण ह्यात्रेयं हि समागताः
महाज्ञानी माणसाच्या रूपात नियम आहे, आणि दानसुद्धा. अग्निहोत्र करणाऱ्याच्या रूपात हे सर्व येथे एकत्र आले आहेत, अत्रिकुळातील श्रेष्ठा.
क्षमा शांतिस्तथा लज्जा चाहिंसा च ह्यकल्पना । एताः सर्वाः समायाताः स्त्रीरूपास्तु द्विजोत्तम
क्षमाशांती, लज्जा, अहिंसा आणि कपटाचा अभाव — या सगळ्या गुणांनी स्त्रीरूप घेतले आहे, हे द्विजश्रेष्ठा.
बुद्धिः प्रज्ञा दया श्रद्धा मेधा सत्कृति शांतयः । पंचयज्ञास्तथा पुण्याः सांगा वेदास्तु ते तदा
बुद्धी, प्रज्ञा, दया, श्रद्धा, मेधा, चांगले वर्तन, शांती, पाच यज्ञ आणि पुण्य वेद सर्व अंगांसह येथे उपस्थित आहेत.
स्वस्वरूपधराश्चैव ते सर्वे सिद्धिमागताः । अग्न्याधानादयः पुण्या अश्वमेधादयस्तथा
स्वतःच्या रूपात हे सर्व सिद्धीला पोहोचले आहेत; अग्निस्थापनेसारख्या पुण्यकर्मांनी आणि अश्वमेधासारख्या मोठ्या यज्ञांनीही.
रूपलावण्यसंयुक्ताः सर्वाभरणभूषिताः । दिव्यमाल्यांबरधरा दिव्यगंधानुलेपनाः
रूप आणि सौंदर्याने युक्त, सर्व प्रकारच्या दागिन्यांनी सजलेले, दिव्य हार व वस्त्रे परिधान केलेले, दिव्य सुगंधांनी अंगाला लेप लावलेले.
किरीटकुंडलोपेता दिव्याभरणभूषिताः । दीप्तिमंतः सुरूपास्ते तेजोज्वालाभिरावृताः
मुकुट व कुंडले घातलेले, दिव्य दागिन्यांनी सजलेले, तेजस्वी आणि सुंदर, आणि प्रखर तेजाने वेढलेले.
एवं धर्मः समायातः परिवारसमन्वितः । यत्र तिष्ठति दुर्वासाः क्रोधनः कालवत्तथा
अशा प्रकारे धर्म आपल्या परिवारासह येथे आला आहे, जिथे दुर्वास ऋषी, रागी आणि काळासारखे कठोर, वास करतात.
धर्म उवाच- कस्मात्कोपः कृतो विप्र भवांस्तपस्समन्वितः । क्रोधो हि नाशयेच्छ्रेयस्तप एव न संशयः
धर्म म्हणाला — हे तपस्वी, तुम्ही रागावला का? राग आणि तप दोन्हीही पुण्य नष्ट करतात, यात शंका नाही.
सर्वनाशकरस्तस्मात्क्रोधं तत्र विवर्जयेत् । स्वस्थो भव द्विजश्रेष्ठ उत्कृष्टं तपसः फलम्
राग सर्वनाश करणारा आहे म्हणून तो सोडावा; शांत रहा, हे द्विजश्रेष्ठा, कारण तपस्येचे श्रेष्ठ फळ मिळते.
दुर्वासा उवाच- भवान्को हि समायात एतैर्द्विजवरैः सह । सप्त नार्यः प्रतिष्ठंति सुरूपाः समलंकृताः
दुर्वास म्हणाले — तुम्ही कोण, जे या श्रेष्ठ द्विजांसह येथे आलात? सात सुंदर आणि अलंकारिक स्त्रिया येथे उभ्या आहेत.
कथयस्व ममाग्रे त्वं विस्तरेण महामते । धर्म उवाच- अयं ब्राह्मणरूपेण सर्वतेजः समन्वितः
माझ्यासमोर सविस्तर सांग, हे महाज्ञानी. धर्म म्हणाला — हा ब्राह्मणाच्या रूपात सर्व तेजाने युक्त आहे.
दंडहस्तः सुप्रसन्नः कमंडलुधरस्तथा । तवाग्रे ब्रह्मचर्योयं सोयं पश्य समागतः
हातात दंड, शांत चेहरा, आणि कमंडलू घेतलेला, तुझ्यासमोर ब्रह्मचर्य उभा आहे, पाहा तो येथे आला आहे.
अन्यं पश्यस्व वै त्वं च दीप्तिमंतं द्विजोत्तम । कपिलं पिंगलाक्षं च सत्यमेनं द्विजोत्तम
आणखी एक पाहा, हे द्विजश्रेष्ठा, तेजस्वी, कपिल वर्णाचा, पिंगट डोळ्यांचा — हा सत्य आहे, हे द्विजश्रेष्ठा.
तादृशं पश्य धर्मात्मन्वैश्वदेवसमप्रभम् । यत्तपो हि त्वया विप्र सर्वदेवसमाश्रितम्
असा धर्मात्मा पाहा, वैश्वदेव यज्ञासारखा तेजस्वी; हे विप्र, तुझ्या तपावर सर्व देवांचा आश्रय आहे.
एतं पश्य महाभाग तव पार्श्वसमागतम् । प्रसन्नवाग्दीप्तियुक्तः सर्वजीवदयापरः
हे भाग्यवान, तुझ्या जवळ आलेला हा पाहा; प्रसन्न वाणी आणि तेज युक्त, सर्व जीवांवर दया करणारा.
दम एव तथायं ते यः पोषयति सर्वदा । जटिलः कर्कशः पिंगो ह्यतितीव्रो महाप्रभुः
हा संयम आहे, जो तुला नेहमी पोसतो; जटा असलेला, कठीण, पिंगट, अतिशय तीव्र आणि मोठ्या सामर्थ्याचा.
नाशको हि स पापानां खड्गहस्तो द्विजोत्तम । अभिशांतो महापुण्यो नित्यक्रियासमन्वितः
तो पापांचा नाश करणारा आहे, हातात तलवार असलेला, हे द्विजश्रेष्ठा; अत्यंत शांत, मोठ्या पुण्याचा आणि नेहमी शुभ कर्मात मग्न.