कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । हृतं न चैव कस्यापि नैव दत्तं त्वया पुनः
कोणाचे पुत्र, कोणाची प्रिय पत्नी, कोणाचे नातेवाईक? कुणाकडून काही घेतले नाही, की तू कुणाला काही दिले नाहीस.
कथं हि धनमायाति विस्मयं व्रज माधव । प्राप्तव्यमेव यत्रैव भवेद्द्रव्यं द्विजोत्तम
माधव, धन कसे येते? याचे आश्चर्य वाटू नकोस. ज्याला जे मिळायचे ते नक्की मिळतेच, हे जाण, द्विजश्रेष्ठा.
अनायासेन हस्ते हि तस्यैव परिजायते । यत्नेन महता चैव द्रव्यं रक्षति मानवः
ज्याच्यासाठी ते ठरले आहे त्याच्या हातात धन सहज येते; पण माणसाला आपले धन राखण्यासाठी मोठा प्रयत्न करावा लागतो.
व्रजमानो व्रजत्येव धनं तत्रैव तिष्ठति । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ जहि चिंतामनर्थकीम्
माणूस जसा निघून जातो, तसेच धनही त्याच्याबरोबर जाते; ते तिथेच राहते. हे समजून मन शांत ठेव आणि निरर्थक चिंता सोड.
कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । कः कस्य नास्ति संसारे असंबंधाद्द्विजोत्तम
कोणाचे पुत्र, कोणाची प्रिय पत्नी, कोणाचे नातेवाईक? या जगात खरेच कोण कुणाचा आहे, द्विजश्रेष्ठा, कारण येथे कोणाच्याही खऱ्या नाती नाहीत.
महामोहेन संमूढा मानवाः पापचेतसः । इदं गृहमयं पुत्र इमा नार्यो ममैव हि
मोठ्या मोहाने आणि पापी मनाने माणसे असे समजतात—हे घर माझे, हा मुलगा माझा, या स्त्रिया फक्त माझ्याच आहेत.
अनृतं दृश्यते कांत संसारस्य हि बंधनम् । एवं संबोधितो देव्या भार्यया प्रियया तदा
प्रिय, संसाराचे बंधन खोटेच आहे, असे दिसते. अशा प्रकारे जेव्हा त्याच्या प्रिय पत्नीने, देवीने, त्याला समजावले,
पुनः प्राह प्रियां भार्यां सुमनां ज्ञानवादिनीम् । सोमशर्मोवाच- सत्यमुक्तं त्वया भद्रे सर्वसंदेहनाशनम्
त्याने पुन्हा आपल्या प्रिय पत्नीला, सुमनाला, जी ज्ञानाची वचने बोलत होती, असे सांगितले— सोमशर्मा म्हणाला: 'भद्रे, तू सत्य बोललीस, सर्व शंका दूर करणारे.'
तथापि वंशमिच्छंति साधवः सत्यपंडिताः । यथा पुत्रस्य मे चिंता धनस्य च तथा प्रिये
तरीही, सज्जन आणि खरे ज्ञानी वंशाची इच्छा करतात; जशी मला मुलाची चिंता आहे, तशीच धनाचीही, प्रिय.
येनकेनाप्युपायेन पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । सुमनोवाच- पुत्रेण लोकाञ्जयति पुत्रस्तारयते कुलम्
कोणत्याही मार्गाने मी मुलगा मिळवीन. सुमना म्हणाली: 'मुलामुळे लोकांचा विजय होतो; मुलगा कुलाला तारतो.'
सत्पुत्रेण महाभाग पिता माता च जंतवः । एकः पुत्रो वरो विद्वान्बहुभिर्निर्गुणैस्तु किम्
सद्गुणी मुलगा असेल तर, भाग्यवान, वडील, आई आणि सर्व जीव उन्नत होतात. विद्वान एक मुलगा असावा, गुण नसलेल्या अनेक मुलांचा काय उपयोग?
एकस्तारयते वंशमन्ये संतापकारकाः । पूर्वमेव मया प्रोक्तमन्ये संबंधगामिनः
एकच मुलगा वंशाला तारतो; इतर फक्त दुःख देतात. मी आधीच सांगितले आहे, इतर फक्त नवे बंधन वाढवतात.
पुण्येन प्राप्यते पुत्रः पुण्येन प्राप्यते कुलम् । सुगर्भः प्राप्यते पुण्यैस्तस्मात्पुण्यं समाचर
पुण्यामुळे मुलगा मिळतो; पुण्यामुळेच वंश मिळतो. चांगला गर्भही पुण्याने मिळतो; म्हणून पुण्यकर्म कर.
जातस्य मृतिरेवास्ति जन्म एव मृतस्य च । सुजन्म प्राप्यते पुण्यैर्मरणं तु तथैव च
ज्याचा जन्म होतो त्याला मृत्यू निश्चित आहे; आणि जो मरण पावतो त्याला पुन्हा जन्म मिळतो. पुण्याने चांगला जन्म मिळतो आणि मृत्यूही तसाच येतो.
सुखं धनचयः कांत भुज्यते पुण्यकर्मभिः । सोमशर्मोवाच- पुण्यस्याचरणं ब्रूहि तथा जन्मान्यपि प्रिये
सुख आणि संपत्ती हे फक्त पुण्य करणाऱ्यांनाच मिळतात, प्रिये. सोमशर्मा म्हणाले — पुण्य कसे करावे, आणि त्यातून कोणती जन्मे मिळतात, ते सांग.
सुपुण्यः कीदृशो भद्रे वद पुण्यस्य लक्षणम् । सुमनोवाच- आदौ पुण्यं प्रवक्ष्यामि यथा पुण्यं श्रुतं मया
सुपुण्य म्हणजे काय, आणि पुण्याची लक्षणे कोणती, हे सांग, सुभगे. सुमना म्हणाली — मी आधी मला ऐकलेले पुण्य कसे आहे ते सांगते.
पुरुषो वाथवा नारी यथा नित्यं च वर्तते । यथा पुण्यैः समाप्नोति कीर्तिं पुत्रान्प्रियान्धनम्
पुरुष असो वा स्त्री, जो जसा रोज वागतो, पुण्याने त्याला कीर्ती, प्रिय मुलं आणि धन मिळतं.
पुण्यस्य लक्षणं कांत सर्वमेव वदाम्यहम् । ब्रह्मचर्येण सत्येन मखपंचकवर्तनैः
प्रिये, मी पुण्याची सर्व लक्षणे सांगते — ब्रह्मचर्य, सत्य बोलणे आणि पाच यज्ञांचे पालन याने पुण्य मिळते.
दानेन नियमैश्चापि क्षमाशौचेन वल्लभ । अहिंसया सुशक्त्या च अस्तेयेनापि वर्तनैः
दान, नियम, क्षमा, स्वच्छता, अहिंसा, आपल्या ताकदीप्रमाणे वागणे आणि चोरी न करणे — हे पुण्याचे मार्ग आहेत, प्रिय.
एतैर्दशभिरंगैस्तु धर्ममेवं प्रपूरयेत् । संपूर्णो जायते धर्मो ग्रासैर्भोगो यथोदरे
ही दहा अंगं पाळून धर्म पूर्ण होतो; जसा अन्नाने पोट भरतं, तसा धर्म पूर्णत्वाला जातो.
धर्मं सृजति धर्मात्मा त्रिविधेनैव कर्मणा । तस्य धर्मः प्रसन्नात्मा पुण्यमेवं तु प्रापयेत्
धार्मिक माणूस तीन प्रकारच्या कर्मांनी धर्म वाढवतो; त्याचा धर्म, प्रसन्न मनाने, त्याला पुण्यात पोचवतो.
यं यं चिंतयते प्राज्ञस्तं तं प्राप्नोति दुर्लभम् । सोमशर्मोवाच- कीदृङ्मूर्तिस्तु धर्मस्य कान्यंगानि च भामिनि
ज्ञानी माणूस जे जे विचार करतो, ते कठीण असले तरी त्याला मिळतं. सोमशर्मा म्हणाले — धर्माचं रूप कसं आहे आणि त्याची अंगं कोणती, हे सांग, सुंदर.
प्रीत्या कथय मे कांते श्रोतुं श्रद्धा प्रवर्तते । सुमनोवाच- लोके धर्मस्य वै मूर्तिः कैर्दृष्टा न द्विजोत्तम
प्रेमाने मला सांग, प्रिये, कारण श्रद्धेने ऐकायला मन लागते. सुमना म्हणाली — या जगात धर्माचं रूप कुणालाही दिसलेलं नाही, श्रेष्ठ ब्राह्मणा.
अदृश्यवर्त्मा सत्यात्मा न दृष्टो देवदानवैः । अत्रिवंशे समुत्पन्नो अनसूयात्मजो द्विजः
त्याचा मार्ग दिसत नाही, त्याचं मूळ सत्य आहे; तो देवांना किंवा दानवांनाही दिसत नाही. अत्रीच्या वंशात अनसूयेचा पुत्र, एक ब्राह्मण जन्मला.
तेन दृष्टो महाधर्मो दत्तात्रेयेण वै सदा । द्वावेतौ तु महात्मानौ कुर्वाणौ तप उत्तमम्
त्यानेच मोठा धर्म पाहिला — दत्तात्रेय नेहमीच; हे दोघे महात्मे उत्तम तप करत होते.
धर्मेण वर्तमानौ तौ तपसा च बलेन च । इंद्राधिकेन रूपेण प्रशस्तेन भविष्यतः
ते धर्म, तप आणि बळ याने वागत होते; इंद्रापेक्षा उज्ज्वल रूपाने ते प्रसिद्ध झाले.
दशवर्षसहस्रं तौ यावत्तु वनसंस्थितौ । वायुभक्षौ निराहारौ संजातौ शुभदर्शनौ
दहा हजार वर्षे ते दोघे वनात राहिले; फक्त वाऱ्यावर जगले, अन्न न घेता, आणि त्यांचं रूप तेजस्वी झालं.
दशवर्षसहस्रं तु तावत्कालं तपोर्जितम् । सुसाध्यमानयोश्चैव तत्र धर्मः प्रदृश्यते
दहा हजार वर्षे त्यांनी तप साध्य केलं; सहजतेने साधना करताना तिथे धर्म प्रकट झाला.
पंचाग्निः साध्यते द्वाभ्यां तावत्कालं द्विजोत्तम । त्रिकालं साधितं तावन्निराहारं कृतं तथा
त्या दोघांनी पाच अग्न्यांचं व्रत तितक्याच काळासाठी केलं, श्रेष्ठ ब्राह्मणा; दिवसातून तीन वेळा साधना केली आणि अन्नाशिवाय राहिले.
जलमध्ये स्थितौ तावद्दत्तात्रेयो यतिस्तथा । दुर्वासास्तु मुनिश्रेष्ठस्तपसा चैव कर्षितः
पाण्यात उभे राहून, दत्तात्रेय योगी आणि दुर्वासा श्रेष्ठ ऋषी, तपाने थकले होते.