मृते गुरौ समाज्ञाय स्नेहेन रुदते पुनः । श्राद्धकर्माणि सर्वाणि पिंडदानादिकां क्रियाम्
गुरु किंवा वडील गेले की, हे समजून तो पुन्हा प्रेमाने रडतो; सर्व श्राद्धकर्मे आणि पिंडदान वगैरे विधी करतो.
करोत्येव सुदुःखार्तस्तेभ्यो यात्रां प्रयच्छति । ऋणत्रयान्वितः स्नेहाद्भुंजापयति नित्यशः
तो फार दुःखी होऊन ती कर्मे करतो आणि त्यांच्या प्रवासासाठी सर्व काही पुरवतो; तीन ऋणांनी बांधलेला तो नेहमी प्रेमाने त्यांना जेवू घालतो.
यस्माल्लभ्यं भवेत्कांत प्रयच्छति न संशयः । पुत्रो भूत्वा महाप्राज्ञ अनेन विधिना किल
म्हणूनच प्रिय पुत्र मिळतो, यात काहीच शंका नाही; अशा रीतीने खऱ्या अर्थाने ज्ञानी पुत्र होतो.
उदासीनं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे प्रिय सांप्रतम् । उदासीनेन भावेन सदैव परिवर्तते
आता मी तुला उदासीन पुत्राबद्दल सांगतो; तो नेहमीच उदासीन वृत्तीने वागतो.
ददाति नैव गृह्णाति न च कुप्यति तुष्यति । नो वा ददाति संत्यज्य उदासीनो द्विजोत्तम
तो ना देतो, ना घेतो, ना रागावतो, ना आनंदी होतो; किंवा सर्व सोडून दिल्यावर, तो ना देतो ना घेतो, हे द्विजश्रेष्ठा, कारण तो उदासीन असतो.
तवाग्रे कथितं सर्वं पुत्राणां गतिरीदृशी । यथा पुत्रस्तथा भार्या पिता माताथ बांधवाः
पुत्रांची जी स्थिती असते, ती सर्व तुला सांगितली; जसा पुत्र तशीच पत्नी, वडील, आई आणि नातेवाईक असतात.
भृत्याश्चान्ये समाख्याताः पशवस्तुरगास्तथा । गजा महिष्यो दासाश्च ऋणसंबंधिनस्त्वमी
इतर नोकर, गुरे, घोडे, हत्ती, म्हशी, दास आणि कर्जाचे संबंध असलेले हे सर्वही सांगितले आहेत.
गृहीतं न ऋणं तेन आवाभ्यां तु न कस्यचित् । न्यासमेवं न कस्यापि कृतं वै पूर्वजन्मनि
आम्ही दोघांनी कुणाचेही कर्ज घेतलेले नाही; मागच्या जन्मातही कुणाकडून काही ठेव घेतलेले नाही.
धारयावो न कस्यापि ऋणं कांत शृणुष्वहि । न वैरमस्ति केनापि पूर्वजन्मनि वै कृतम्
प्रिय, आपण कुणाचेही कर्ज उचललेले नाही, हे नीट ऐक. मागच्या जन्मातही कुणाशी आपले वैर नव्हते.
आवाभ्यां हि न विप्रेंद्र न त्यक्तं हि तथापते । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ त्यज चिंतामनर्थकीम्
ब्राह्मणश्रेष्ठा, आम्ही दोघांनीही कुणाला सोडले नाही, की कुणी आम्हाला टाकले नाही. हे समजून मन शांत ठेव आणि निरर्थक चिंता सोडून दे.
कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । हृतं न चैव कस्यापि नैव दत्तं त्वया पुनः
कोणाचे पुत्र, कोणाची प्रिय पत्नी, कोणाचे नातेवाईक? कुणाकडून काही घेतले नाही, की तू कुणाला काही दिले नाहीस.
कथं हि धनमायाति विस्मयं व्रज माधव । प्राप्तव्यमेव यत्रैव भवेद्द्रव्यं द्विजोत्तम
माधव, धन कसे येते? याचे आश्चर्य वाटू नकोस. ज्याला जे मिळायचे ते नक्की मिळतेच, हे जाण, द्विजश्रेष्ठा.
अनायासेन हस्ते हि तस्यैव परिजायते । यत्नेन महता चैव द्रव्यं रक्षति मानवः
ज्याच्यासाठी ते ठरले आहे त्याच्या हातात धन सहज येते; पण माणसाला आपले धन राखण्यासाठी मोठा प्रयत्न करावा लागतो.
व्रजमानो व्रजत्येव धनं तत्रैव तिष्ठति । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ जहि चिंतामनर्थकीम्
माणूस जसा निघून जातो, तसेच धनही त्याच्याबरोबर जाते; ते तिथेच राहते. हे समजून मन शांत ठेव आणि निरर्थक चिंता सोड.
कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । कः कस्य नास्ति संसारे असंबंधाद्द्विजोत्तम
कोणाचे पुत्र, कोणाची प्रिय पत्नी, कोणाचे नातेवाईक? या जगात खरेच कोण कुणाचा आहे, द्विजश्रेष्ठा, कारण येथे कोणाच्याही खऱ्या नाती नाहीत.
महामोहेन संमूढा मानवाः पापचेतसः । इदं गृहमयं पुत्र इमा नार्यो ममैव हि
मोठ्या मोहाने आणि पापी मनाने माणसे असे समजतात—हे घर माझे, हा मुलगा माझा, या स्त्रिया फक्त माझ्याच आहेत.
अनृतं दृश्यते कांत संसारस्य हि बंधनम् । एवं संबोधितो देव्या भार्यया प्रियया तदा
प्रिय, संसाराचे बंधन खोटेच आहे, असे दिसते. अशा प्रकारे जेव्हा त्याच्या प्रिय पत्नीने, देवीने, त्याला समजावले,
पुनः प्राह प्रियां भार्यां सुमनां ज्ञानवादिनीम् । सोमशर्मोवाच- सत्यमुक्तं त्वया भद्रे सर्वसंदेहनाशनम्
त्याने पुन्हा आपल्या प्रिय पत्नीला, सुमनाला, जी ज्ञानाची वचने बोलत होती, असे सांगितले— सोमशर्मा म्हणाला: 'भद्रे, तू सत्य बोललीस, सर्व शंका दूर करणारे.'
तथापि वंशमिच्छंति साधवः सत्यपंडिताः । यथा पुत्रस्य मे चिंता धनस्य च तथा प्रिये
तरीही, सज्जन आणि खरे ज्ञानी वंशाची इच्छा करतात; जशी मला मुलाची चिंता आहे, तशीच धनाचीही, प्रिय.
येनकेनाप्युपायेन पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । सुमनोवाच- पुत्रेण लोकाञ्जयति पुत्रस्तारयते कुलम्
कोणत्याही मार्गाने मी मुलगा मिळवीन. सुमना म्हणाली: 'मुलामुळे लोकांचा विजय होतो; मुलगा कुलाला तारतो.'
सत्पुत्रेण महाभाग पिता माता च जंतवः । एकः पुत्रो वरो विद्वान्बहुभिर्निर्गुणैस्तु किम्
सद्गुणी मुलगा असेल तर, भाग्यवान, वडील, आई आणि सर्व जीव उन्नत होतात. विद्वान एक मुलगा असावा, गुण नसलेल्या अनेक मुलांचा काय उपयोग?
एकस्तारयते वंशमन्ये संतापकारकाः । पूर्वमेव मया प्रोक्तमन्ये संबंधगामिनः
एकच मुलगा वंशाला तारतो; इतर फक्त दुःख देतात. मी आधीच सांगितले आहे, इतर फक्त नवे बंधन वाढवतात.
पुण्येन प्राप्यते पुत्रः पुण्येन प्राप्यते कुलम् । सुगर्भः प्राप्यते पुण्यैस्तस्मात्पुण्यं समाचर
पुण्यामुळे मुलगा मिळतो; पुण्यामुळेच वंश मिळतो. चांगला गर्भही पुण्याने मिळतो; म्हणून पुण्यकर्म कर.
जातस्य मृतिरेवास्ति जन्म एव मृतस्य च । सुजन्म प्राप्यते पुण्यैर्मरणं तु तथैव च
ज्याचा जन्म होतो त्याला मृत्यू निश्चित आहे; आणि जो मरण पावतो त्याला पुन्हा जन्म मिळतो. पुण्याने चांगला जन्म मिळतो आणि मृत्यूही तसाच येतो.
सुखं धनचयः कांत भुज्यते पुण्यकर्मभिः । सोमशर्मोवाच- पुण्यस्याचरणं ब्रूहि तथा जन्मान्यपि प्रिये
सुख आणि संपत्ती हे फक्त पुण्य करणाऱ्यांनाच मिळतात, प्रिये. सोमशर्मा म्हणाले — पुण्य कसे करावे, आणि त्यातून कोणती जन्मे मिळतात, ते सांग.
सुपुण्यः कीदृशो भद्रे वद पुण्यस्य लक्षणम् । सुमनोवाच- आदौ पुण्यं प्रवक्ष्यामि यथा पुण्यं श्रुतं मया
सुपुण्य म्हणजे काय, आणि पुण्याची लक्षणे कोणती, हे सांग, सुभगे. सुमना म्हणाली — मी आधी मला ऐकलेले पुण्य कसे आहे ते सांगते.
पुरुषो वाथवा नारी यथा नित्यं च वर्तते । यथा पुण्यैः समाप्नोति कीर्तिं पुत्रान्प्रियान्धनम्
पुरुष असो वा स्त्री, जो जसा रोज वागतो, पुण्याने त्याला कीर्ती, प्रिय मुलं आणि धन मिळतं.
पुण्यस्य लक्षणं कांत सर्वमेव वदाम्यहम् । ब्रह्मचर्येण सत्येन मखपंचकवर्तनैः
प्रिये, मी पुण्याची सर्व लक्षणे सांगते — ब्रह्मचर्य, सत्य बोलणे आणि पाच यज्ञांचे पालन याने पुण्य मिळते.
दानेन नियमैश्चापि क्षमाशौचेन वल्लभ । अहिंसया सुशक्त्या च अस्तेयेनापि वर्तनैः
दान, नियम, क्षमा, स्वच्छता, अहिंसा, आपल्या ताकदीप्रमाणे वागणे आणि चोरी न करणे — हे पुण्याचे मार्ग आहेत, प्रिय.
एतैर्दशभिरंगैस्तु धर्ममेवं प्रपूरयेत् । संपूर्णो जायते धर्मो ग्रासैर्भोगो यथोदरे
ही दहा अंगं पाळून धर्म पूर्ण होतो; जसा अन्नाने पोट भरतं, तसा धर्म पूर्णत्वाला जातो.