पितरं मातरं चैव हिनस्त्येव दिनेदिने । सुखंडैर्मुशलैश्चैव सर्वघातैः सुदारुणैः
तो दररोज वडील आणि आईला त्रास देतो, कठोर बोलून, मुसळाने किंवा इतर भयंकर प्रकारांनी त्यांना दुखावतो.
मृते तु तस्मिन्पितरि मातर्येवातिनिष्ठुरः । निःस्नेहो निष्ठुरश्चश्चैव जायते नात्र संशयः
वडील मेल्यावर तो आईशीही फारच कठोर वागतो; त्याच्या मनात मुळीच माया राहत नाही, तो खूपच कठोर होतो, यात काहीच शंका नाही.
श्राद्धकर्माणि दानानि न करोति कदैव सः । एवंविधाश्च वै पुत्राः प्रभवंति महीतले
तो कधीच श्राद्धकर्म किंवा दान करत नाही; असे पुत्र या पृथ्वीवर जन्माला येतात.
रिपुं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजपुंगव । बाल्ये वयसि संप्राप्ते रिपुत्वे वर्तते सदा
द्विजश्रेष्ठा, मी तुला शत्रूसमान पुत्राबद्दल सांगतो; लहानपणी आणि वयात आल्यावर तो नेहमीच शत्रुत्वाने वागतो.
पितरं मातरं चैव क्रीडमानो हि ताडयेत् । ताडयित्वा प्रयात्येव प्रहस्यैव पुनःपुनः
खेळताना तो वडील आणि आईला मारतो; मारल्यानंतर पुन्हा पुन्हा हसत तो निघून जातो.
पुनरायाति संत्रस्तः पितरं मातरं प्रति । सक्रोधो वर्तते नित्यं कुत्सते च पुनःपुनः
नंतर तो घाबरून पुन्हा वडील आणि आईकडे येतो; तो नेहमीच रागावलेला असतो आणि पुन्हा पुन्हा त्यांचा अपमान करतो.
एवं संवर्तते नित्यं वैरकर्मणि सर्वदा । पितरं मारयित्वा च मातरं च ततः पुनः
असा तो नेहमीच वडीलधाऱ्यांशी वैरभावाने वागतो; वडील आणि आईला मारून टाकल्यानंतर पुन्हा—
प्रयात्येवं स दुष्टात्मा पूर्ववैरानुभावतः । अथातः संप्रवक्ष्यामि यस्माल्लभ्यं भवेत्प्रियम्
पूर्वीच्या वैरामुळे तो दुष्ट आत्मा अशा रीतीने निघून जातो; आता मी तुला प्रिय पुत्र कसा मिळतो ते सांगतो.
जातमात्रः प्रियं कुर्याद्बाल्ये लालनक्रीडनैः । वयः प्राप्य प्रियं कुर्यान्मातृपित्रोरनन्तरम्
जन्मताच तो प्रेमाने वागतो, लहानपणी लाड आणि खेळ करून प्रेम दाखवतो; वयात आल्यावर आई-वडिलांवर प्रेम करतो.
भक्त्या संतोषयेन्नित्यं तावुभौ परितोषयेत् । स्नेहेन वचसा चैव प्रियसंभाषणेन च
तो नेहमी भक्तीने, प्रेमाने, गोड बोलून आणि प्रिय वाणीने दोघांनाही संतुष्ट करतो.
मृते गुरौ समाज्ञाय स्नेहेन रुदते पुनः । श्राद्धकर्माणि सर्वाणि पिंडदानादिकां क्रियाम्
गुरु किंवा वडील गेले की, हे समजून तो पुन्हा प्रेमाने रडतो; सर्व श्राद्धकर्मे आणि पिंडदान वगैरे विधी करतो.
करोत्येव सुदुःखार्तस्तेभ्यो यात्रां प्रयच्छति । ऋणत्रयान्वितः स्नेहाद्भुंजापयति नित्यशः
तो फार दुःखी होऊन ती कर्मे करतो आणि त्यांच्या प्रवासासाठी सर्व काही पुरवतो; तीन ऋणांनी बांधलेला तो नेहमी प्रेमाने त्यांना जेवू घालतो.
यस्माल्लभ्यं भवेत्कांत प्रयच्छति न संशयः । पुत्रो भूत्वा महाप्राज्ञ अनेन विधिना किल
म्हणूनच प्रिय पुत्र मिळतो, यात काहीच शंका नाही; अशा रीतीने खऱ्या अर्थाने ज्ञानी पुत्र होतो.
उदासीनं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे प्रिय सांप्रतम् । उदासीनेन भावेन सदैव परिवर्तते
आता मी तुला उदासीन पुत्राबद्दल सांगतो; तो नेहमीच उदासीन वृत्तीने वागतो.
ददाति नैव गृह्णाति न च कुप्यति तुष्यति । नो वा ददाति संत्यज्य उदासीनो द्विजोत्तम
तो ना देतो, ना घेतो, ना रागावतो, ना आनंदी होतो; किंवा सर्व सोडून दिल्यावर, तो ना देतो ना घेतो, हे द्विजश्रेष्ठा, कारण तो उदासीन असतो.
तवाग्रे कथितं सर्वं पुत्राणां गतिरीदृशी । यथा पुत्रस्तथा भार्या पिता माताथ बांधवाः
पुत्रांची जी स्थिती असते, ती सर्व तुला सांगितली; जसा पुत्र तशीच पत्नी, वडील, आई आणि नातेवाईक असतात.
भृत्याश्चान्ये समाख्याताः पशवस्तुरगास्तथा । गजा महिष्यो दासाश्च ऋणसंबंधिनस्त्वमी
इतर नोकर, गुरे, घोडे, हत्ती, म्हशी, दास आणि कर्जाचे संबंध असलेले हे सर्वही सांगितले आहेत.
गृहीतं न ऋणं तेन आवाभ्यां तु न कस्यचित् । न्यासमेवं न कस्यापि कृतं वै पूर्वजन्मनि
आम्ही दोघांनी कुणाचेही कर्ज घेतलेले नाही; मागच्या जन्मातही कुणाकडून काही ठेव घेतलेले नाही.
धारयावो न कस्यापि ऋणं कांत शृणुष्वहि । न वैरमस्ति केनापि पूर्वजन्मनि वै कृतम्
प्रिय, आपण कुणाचेही कर्ज उचललेले नाही, हे नीट ऐक. मागच्या जन्मातही कुणाशी आपले वैर नव्हते.
आवाभ्यां हि न विप्रेंद्र न त्यक्तं हि तथापते । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ त्यज चिंतामनर्थकीम्
ब्राह्मणश्रेष्ठा, आम्ही दोघांनीही कुणाला सोडले नाही, की कुणी आम्हाला टाकले नाही. हे समजून मन शांत ठेव आणि निरर्थक चिंता सोडून दे.
कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । हृतं न चैव कस्यापि नैव दत्तं त्वया पुनः
कोणाचे पुत्र, कोणाची प्रिय पत्नी, कोणाचे नातेवाईक? कुणाकडून काही घेतले नाही, की तू कुणाला काही दिले नाहीस.
कथं हि धनमायाति विस्मयं व्रज माधव । प्राप्तव्यमेव यत्रैव भवेद्द्रव्यं द्विजोत्तम
माधव, धन कसे येते? याचे आश्चर्य वाटू नकोस. ज्याला जे मिळायचे ते नक्की मिळतेच, हे जाण, द्विजश्रेष्ठा.
अनायासेन हस्ते हि तस्यैव परिजायते । यत्नेन महता चैव द्रव्यं रक्षति मानवः
ज्याच्यासाठी ते ठरले आहे त्याच्या हातात धन सहज येते; पण माणसाला आपले धन राखण्यासाठी मोठा प्रयत्न करावा लागतो.
व्रजमानो व्रजत्येव धनं तत्रैव तिष्ठति । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ जहि चिंतामनर्थकीम्
माणूस जसा निघून जातो, तसेच धनही त्याच्याबरोबर जाते; ते तिथेच राहते. हे समजून मन शांत ठेव आणि निरर्थक चिंता सोड.
कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । कः कस्य नास्ति संसारे असंबंधाद्द्विजोत्तम
कोणाचे पुत्र, कोणाची प्रिय पत्नी, कोणाचे नातेवाईक? या जगात खरेच कोण कुणाचा आहे, द्विजश्रेष्ठा, कारण येथे कोणाच्याही खऱ्या नाती नाहीत.
महामोहेन संमूढा मानवाः पापचेतसः । इदं गृहमयं पुत्र इमा नार्यो ममैव हि
मोठ्या मोहाने आणि पापी मनाने माणसे असे समजतात—हे घर माझे, हा मुलगा माझा, या स्त्रिया फक्त माझ्याच आहेत.
अनृतं दृश्यते कांत संसारस्य हि बंधनम् । एवं संबोधितो देव्या भार्यया प्रियया तदा
प्रिय, संसाराचे बंधन खोटेच आहे, असे दिसते. अशा प्रकारे जेव्हा त्याच्या प्रिय पत्नीने, देवीने, त्याला समजावले,
पुनः प्राह प्रियां भार्यां सुमनां ज्ञानवादिनीम् । सोमशर्मोवाच- सत्यमुक्तं त्वया भद्रे सर्वसंदेहनाशनम्
त्याने पुन्हा आपल्या प्रिय पत्नीला, सुमनाला, जी ज्ञानाची वचने बोलत होती, असे सांगितले— सोमशर्मा म्हणाला: 'भद्रे, तू सत्य बोललीस, सर्व शंका दूर करणारे.'
तथापि वंशमिच्छंति साधवः सत्यपंडिताः । यथा पुत्रस्य मे चिंता धनस्य च तथा प्रिये
तरीही, सज्जन आणि खरे ज्ञानी वंशाची इच्छा करतात; जशी मला मुलाची चिंता आहे, तशीच धनाचीही, प्रिय.
येनकेनाप्युपायेन पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । सुमनोवाच- पुत्रेण लोकाञ्जयति पुत्रस्तारयते कुलम्
कोणत्याही मार्गाने मी मुलगा मिळवीन. सुमना म्हणाली: 'मुलामुळे लोकांचा विजय होतो; मुलगा कुलाला तारतो.'