द्वितीयायां महोत्सर्गो नारकीयाश्च तर्पिताः । पापेभ्यो विप्रयुक्तास्ते मुक्ताः सर्वनिबंधनात्
द्वितीयेला मोठा उत्सव असतो आणि नरकात जाणाऱ्यांनाही तृप्ती मिळते; पापांपासून वेगळे झालेले ते सर्व बंधनांतून मुक्त होतात.
आशंसिताश्च संतुष्टाः स्थिताः सर्वे यदृच्छया । तेषां महोत्सवो वृत्तो यमराष्ट्रसुखावहः
जे आशावादी आणि समाधानी आहेत, ते सर्व आपल्या इच्छेनुसार तिथे राहतात; त्यांच्यासाठी हा मोठा उत्सव झाला आणि यमाच्या राज्यात सुख मिळाले.
अतो यमद्वितीयेयं त्रिषुलोकेषु विश्रुता । तस्मान्निजगृहे विप्र न भोक्तव्यं ततो बुधैः
म्हणूनच ही यमद्वितीया तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे; म्हणून, ज्ञानी माणसाने या दिवशी आपल्या घरी जेवू नये.
स्नेहेन भगिनीहस्ताद्भोक्तव्यं पुष्टिवर्द्धनं । दानानि च प्रदेयानि भगिनीभ्यो विधानतः
बहिणीच्या प्रेमाने दिलेले जेवण, जे शरीराला बळ देते, ते घ्यावे. आणि योग्य पद्धतीने बहिणींना दान द्यावे.
स्वर्णालंकारवस्त्राणि पूजासत्कारसंयुतम् । भोक्तव्यं सह जायाश्च भगिन्याहस्ततः परम्
सोन्याचे दागिने, वस्त्रे, पूजन आणि आदर यांचा आनंद पत्नीसमवेत घ्यावा आणि नंतर बहिणीच्या हातून जेवण घ्यावे.
सर्वासु भगिनीहस्ताद्भोक्तव्यं बलवर्द्धनम् । ऊर्जे शुक्लद्वितीयायां पूजितस्तर्पितो यमः
सर्व बहिणींच्या हातून बळ वाढवणारे जेवण घ्यावे; ऊर्जेच्या शुद्ध द्वितीयेला यमाचे पूजन करून त्याला तृप्त करावे.
महिषासनमारूढो दंडमुद्गरभृत्प्रभुः । वेष्टितः किंकरैहृष्टैस्तस्मै याम्यात्मने नमः 6.122.
म्हैसाळ्यावर बसलेला, दंड आणि गदा हातात असलेला, आनंदी सेवकांनी वेढलेला जो यम आहे, त्या संयमस्वरूप यमाला मी वंदन करतो.
यैर्भगिन्यः सुवासिन्यो वस्त्रदानादि तोषिताः । न तेषां वत्सरं यावत्कलहो न रिपोर्भयम्
ज्यांच्या विवाहित बहिणी वस्त्रदान वगैरेने संतुष्ट होतात, त्यांना वर्षभर ना भांडण होते ना शत्रूंची भीती राहते.
धन्यं यशस्यमायुष्यं धर्मकामार्थसाधनम् । व्याख्यातं सकलं पुत्र सरहस्यं मयानघ
हे पुत्रा, मी तुला सर्व गुपित सांगितले, जे धन्य, कीर्ती मिळवणारे, दीर्घायुष्य देणारे आणि धर्म, काम, अर्थ साधणारे आहे.
यस्यां तिथौ यमुनया यमराजदेवः संभोजितः प्रतितिथौ स्वसृसौहृदेन । तस्मात्स्वसुः करतलादिह यो भुनक्ति प्राप्नोति वित्तशुभसंपदमुत्तमां सः
ज्या तिथीला यमुनाने यमराजाला जेवू घातले, आणि दरवर्षी बहिणीच्या प्रेमाने जे जेवण घेतले जाते, त्याने येथे बहिणीच्या हातून जेवण करणाऱ्याला उत्तम संपत्ती, धन आणि शुभ लाभ मिळतो.
इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्ससहस्रसंहितायामुत्तरखंडे कार्तिकमाहात्म्ये। द्वाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
श्रीपद्ममहापुराणाच्या उत्तरखंडातील कार्तिकमाहात्म्य या विभागातील एकशेबावीसवा अध्याय, पंचपंचाश हजार श्लोकांच्या संहितेत येथे संपला.
कार्तवीर्य उवाच। हेतुना केन विप्रर्षे माघस्नाने महाद्भुतः । प्रभावो वर्ण्यते नूनं तन्मे कथय सुव्रत
कार्तवीर्य म्हणाला: हे श्रेष्ठ ऋषी, माघ महिन्यातील स्नानाला एवढी अद्भुत शक्ती का सांगितली आहे? हे सदाचारी, मला ते सांग.
गतपापो यदेकेन द्वितीयेन दिवं गतः । वैश्योऽसौ माघपुण्येन ब्रूहि मे तत्कुतूहलम्
एकाने पापमुक्त होऊन, दुसऱ्याने स्वर्ग मिळवून, तो व्यापारी माघ महिन्याच्या पुण्यामुळे कसा लाभला? मला या गोष्टीची उत्सुकता आहे, ते सांग.
दत्तात्रेय उवाच। निसर्गात्सलिलं मेध्यं निर्मलं शुचिपांडुरम् । मलहं पुरुषव्याघ्र द्रावकं दाहनाशनम् । तारकं सर्वभूतानां पोषणं जीवनं च यत्
दत्तात्रेय म्हणाले: पाण्याचे स्वभावतः शुद्ध, निर्मळ आणि पवित्रपणा असतो; ते मल दूर करते, वितळवते, दाह शांत करते, सर्व प्राण्यांचे रक्षण करते, पोषण देते आणि जीवन देते.
आपो नारायणोदेवः सर्ववेदेषु पठ्यते । ग्रहाणां च यथा सूर्यो नक्षत्राणां यथा शशी । मासानां च तथा माघः श्रेष्ठः सर्वेषु कर्मसु
सर्व वेदांत पाण्याला नारायण म्हटले आहे; जसे ग्रहांमध्ये सूर्य श्रेष्ठ, नक्षत्रांमध्ये चंद्र श्रेष्ठ, तसे सर्व कर्मांमध्ये माघ महिना श्रेष्ठ आहे.
मकरस्थे रवौ माघे प्रातः काले तथाऽमले । गोष्पदेऽपि जले स्नानं स्वर्गदं पापिनामपि
माघ महिन्यात सूर्य मकर राशीत असताना, सकाळच्या वेळी अगदी गायीच्या पावलातील पाण्यातही स्नान केले, तरी ते पाप्यांनाही स्वर्ग देते.
योगोऽयं दुर्लभो राजंस्त्रैलोक्ये सचराचरे । अस्मिन्योगे त्वशक्तोऽपि स्नायाद्यदि दिनत्रयम्
राजा, हा योग तीनही लोकांतील सर्व सजीवांसाठी फार दुर्मिळ आहे. या योगात सामर्थ्य नसले तरी, जो कोणी तीन दिवस स्नान करतो,
दद्यात्किंचिदशक्तोऽपि दरिद्राभाववांच्छया । त्रिस्नानेनापि माघस्य धनिनो दीर्घजीविनः
किंवा, ज्याला शक्य नाही, पण दारिद्र्य दूर व्हावे म्हणून थोडेसे दान करतो, तर माघ महिन्यात तीन वेळा स्नान केल्याने श्रीमंत आणि दीर्घायुषी लोकांनाही लाभ होतो.
पंच वा सप्त वाहानि चंद्रवद्वर्धते फलम् । संप्राप्ते मकरादित्ये पुण्ये पुण्यप्रदे नृणाम्
पाच किंवा सात दिवस केलेल्या स्नानाचे फळ चंद्रासारखे वाढत जाते. सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो तेव्हा ते पुण्य लोकांना उत्तम फळ देते.
सत्कार्यास्तिथयः सर्वा स्नानदानादि कर्मसु । कर्तारं दापयंतीह ह्यक्षयं शाश्वतं पदम्
सर्व चांगली कृत्ये आणि पाहुण्यांचे आदर, स्नान, दान यांसारख्या कर्मांत, करणाऱ्याला येथेच अक्षय आणि शाश्वत स्थान मिळवून देतात.
तस्मान्माघे बहिः स्नायादात्मनो हितकाम्यया । अथातः संप्रवक्ष्यामि माघस्नानविधिं परम्
म्हणून माघ महिन्यात स्वतःच्या कल्याणासाठी बाहेर स्नान करावे. आता मी माघस्नानाची सर्वोच्च पद्धत सांगतो.
कर्तव्यो नियमः कश्चिद्व्रतरूपी नरोत्तमैः । फलातिशयहेतोर्वै किंचिद्भोज्यं त्यजेद्बुधः
श्रेष्ठ पुरुषांनी काही नियम, व्रत स्वीकारावे. अधिक फळासाठी ज्ञानी माणसाने थोडेसे अन्न सोडावे.
भूमौ शयीत होतव्यमाज्यं तिलविमिश्रितम् । त्रिकालं चार्चयेद्विष्णुं वासुदेवं सनातनम्
माणसाने जमिनीवर झोपावे, तुपात तिळ मिसळून होम करावा आणि वासुदेव, सनातन विष्णूची दिवसातून तीन वेळा पूजा करावी.
दातव्यो दीपकोऽखंडो देवमुद्दिश्य माधवम् । इंधनं कंबलं वस्त्रमुपानत्कुंकुमं घृतम्
माधवाला उद्देशून अखंड दिवा द्यावा, तसेच इंधन, कम्बळ, वस्त्र, पायजोड्या, कुंकू आणि तूपही द्यावे.
तैलं कार्पासकोष्ठं च तूलीं तूलवटीं पटीम् । अन्नं चैव यथाशक्ति देयं माघे नराधिप
तेल, कापूस, वात, तुळ, तुळाच्या गाठी, कापड आणि अन्न, आपल्या सामर्थ्यानुसार माघ महिन्यात द्यावे, राजन.
सुवर्णं रत्तिकामात्रं दद्याद्वेदविदे तथा । तद्दानमक्षयं राजन्समुद्र इव सर्वदा
वेदा जाणणाऱ्याला जवळपास ज्वारीच्या दाण्याएवढे सोने द्यावे. हे दान, राजन, समुद्रासारखे नेहमीच अक्षय असते.
परस्याग्निं न सेवेत त्यजेच्चैव प्रतिग्रहम् । माघांते भोजयेद्विप्रान्यथाशक्ति नराधिप
दुसऱ्याच्या अग्नीचा उपयोग करू नये आणि दानही स्वीकारू नये. माघाच्या शेवटी, राजाने आपल्या सामर्थ्यानुसार ब्राह्मणांना जेवू घालावे.
देया च दक्षिणा तेभ्य आत्मनः श्रेय इच्छता । एकादशीविधानेन माघस्योद्यापनं तथा
स्वतःच्या कल्याणाची इच्छा असणाऱ्याने त्यांना दक्षिणा द्यावी. तसेच एकादशीप्रमाणे माघ महिन्याचा समारोप करावा.
कर्तव्यं श्रद्दधानेन ह्यक्षय्य स्वर्गवांछया । अनंतपुण्यावाप्त्यर्थं विष्णुसंप्रीतिहेतवे
ज्याच्या मनात श्रद्धा आहे, त्याने हे व्रत करावे, अक्षय स्वर्गाची इच्छा ठेवून, अनंत पुण्य मिळवण्यासाठी आणि विष्णूला प्रसन्न करण्यासाठी.
मकरस्थे रवौ माघे गोविंदाच्युतमाधव । स्नानेनानेन भो देव यथोक्तफलदो भव
माघ महिन्यात सूर्य मकर राशीत असताना, गोविंद, अच्युत, माधव, या स्नानाने जसे फळ सांगितले आहे, तसे दे.