एवं न्यासं समुद्धर्तुः पुत्राः कांत भवंति वै । संसारे दुःखबहुला दृश्यंते यत्रतत्र च
अशा प्रकारे, प्रिय, विश्वासघात करणारे पुत्र या संसारात सर्वत्र दिसतात, आणि ते दुःखाने भरलेले असतात.
ऋणसंबंधिनः पुत्रान्प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः
आता मी तुझ्यासमोर कर्जाशी संबंधित पुत्रांविषयी सांगणार आहे.
सुमनोवाच- ऋणसंबंधिनं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः । ऋणं यस्य गृहीत्वा यः प्रयाति मरणं किल
सुमन म्हणाली: मी तुझ्यासमोर कर्जाशी संबंधित पुत्राची गोष्ट सांगते—जो कर्ज घेऊन मृत्यूला जातो.
अर्थदाता सुतो भूत्वा भ्राता चाथ पिता प्रिया । मित्ररूपेण वर्त्तेत अतिदुष्टः सदैव सः
तो मुलगा, भाऊ, प्रिय वडील किंवा मित्र म्हणून वागत असला, तरी तो नेहमी फार दुष्ट असतो.
गुणं नैव प्रपश्येत स क्रूरो निष्ठुराकृतिः । जल्पते निष्ठुरं वाक्यं सदैव स्वजनेषु च
तो कधीच गुण पाहत नाही; तो क्रूर आणि कठोर चेहऱ्याचा असतो, आणि नेहमी आपल्या लोकांशी कठोर बोलतो.
मिष्टंमिष्टं समश्नाति भोगान्भुंजति नित्यशः । द्यूतकर्मरतो नित्यं चौरकर्मणि सस्पृहः
तो गोड आणि कडू दोन्ही खातो, नेहमी भोग उपभोगतो, जुगार खेळण्यात रमतो आणि चोरीच्या कामात रस घेतो.
गृहद्रव्यं बलाद्भुंक्ते वार्यमाणः स कुप्यति । पितरं मातरं चैव कुत्सते च दिनेदिने
तो घरचं धन जबरदस्तीने खातो, आणि कोणी थांबवलं तर रागावतो; तो वडील आणि आईला दररोज अपमानित करतो.
द्रावकस्त्रासकश्चैव बहुनिष्ठुरजल्पकः । एवं भुक्त्वाथ तद्द्रव्यं सुखेन परितिष्ठति
तो लुटणारा, भीती दाखवणारा आणि नेहमी कठोर बोलणारा असतो; असं करून ते धन उपभोगून सुखात राहतो.
जातकर्मादिभिर्बाल्ये द्रव्यं गृह्णाति दारुणः । पुनर्विवाहसंबंधान्नानाभेदैरनेकधा
लहानपणी जन्मसंस्कार वगैरे निमित्ताने तो कठोर माणूस संपत्ती घेतो; नंतर पुन्हा लग्नसंबंध आणि वेगवेगळ्या नात्यांमुळे ती संपत्ती अनेक प्रकारांनी वाटली जाते.
एवं संजायते द्रव्यमेवमेतद्ददात्यपि । गृहक्षेत्रादिकं सर्वं ममैव हि न संशयः
अशा रीतीने संपत्ती मिळते आणि तशीच ती दुसऱ्याला दिलीही जाते; घर, शेत वगैरे सर्व काही माझेच आहे, यात काहीच शंका नाही.
पितरं मातरं चैव हिनस्त्येव दिनेदिने । सुखंडैर्मुशलैश्चैव सर्वघातैः सुदारुणैः
तो दररोज वडील आणि आईला त्रास देतो, कठोर बोलून, मुसळाने किंवा इतर भयंकर प्रकारांनी त्यांना दुखावतो.
मृते तु तस्मिन्पितरि मातर्येवातिनिष्ठुरः । निःस्नेहो निष्ठुरश्चश्चैव जायते नात्र संशयः
वडील मेल्यावर तो आईशीही फारच कठोर वागतो; त्याच्या मनात मुळीच माया राहत नाही, तो खूपच कठोर होतो, यात काहीच शंका नाही.
श्राद्धकर्माणि दानानि न करोति कदैव सः । एवंविधाश्च वै पुत्राः प्रभवंति महीतले
तो कधीच श्राद्धकर्म किंवा दान करत नाही; असे पुत्र या पृथ्वीवर जन्माला येतात.
रिपुं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजपुंगव । बाल्ये वयसि संप्राप्ते रिपुत्वे वर्तते सदा
द्विजश्रेष्ठा, मी तुला शत्रूसमान पुत्राबद्दल सांगतो; लहानपणी आणि वयात आल्यावर तो नेहमीच शत्रुत्वाने वागतो.
पितरं मातरं चैव क्रीडमानो हि ताडयेत् । ताडयित्वा प्रयात्येव प्रहस्यैव पुनःपुनः
खेळताना तो वडील आणि आईला मारतो; मारल्यानंतर पुन्हा पुन्हा हसत तो निघून जातो.
पुनरायाति संत्रस्तः पितरं मातरं प्रति । सक्रोधो वर्तते नित्यं कुत्सते च पुनःपुनः
नंतर तो घाबरून पुन्हा वडील आणि आईकडे येतो; तो नेहमीच रागावलेला असतो आणि पुन्हा पुन्हा त्यांचा अपमान करतो.
एवं संवर्तते नित्यं वैरकर्मणि सर्वदा । पितरं मारयित्वा च मातरं च ततः पुनः
असा तो नेहमीच वडीलधाऱ्यांशी वैरभावाने वागतो; वडील आणि आईला मारून टाकल्यानंतर पुन्हा—
प्रयात्येवं स दुष्टात्मा पूर्ववैरानुभावतः । अथातः संप्रवक्ष्यामि यस्माल्लभ्यं भवेत्प्रियम्
पूर्वीच्या वैरामुळे तो दुष्ट आत्मा अशा रीतीने निघून जातो; आता मी तुला प्रिय पुत्र कसा मिळतो ते सांगतो.
जातमात्रः प्रियं कुर्याद्बाल्ये लालनक्रीडनैः । वयः प्राप्य प्रियं कुर्यान्मातृपित्रोरनन्तरम्
जन्मताच तो प्रेमाने वागतो, लहानपणी लाड आणि खेळ करून प्रेम दाखवतो; वयात आल्यावर आई-वडिलांवर प्रेम करतो.
भक्त्या संतोषयेन्नित्यं तावुभौ परितोषयेत् । स्नेहेन वचसा चैव प्रियसंभाषणेन च
तो नेहमी भक्तीने, प्रेमाने, गोड बोलून आणि प्रिय वाणीने दोघांनाही संतुष्ट करतो.
मृते गुरौ समाज्ञाय स्नेहेन रुदते पुनः । श्राद्धकर्माणि सर्वाणि पिंडदानादिकां क्रियाम्
गुरु किंवा वडील गेले की, हे समजून तो पुन्हा प्रेमाने रडतो; सर्व श्राद्धकर्मे आणि पिंडदान वगैरे विधी करतो.
करोत्येव सुदुःखार्तस्तेभ्यो यात्रां प्रयच्छति । ऋणत्रयान्वितः स्नेहाद्भुंजापयति नित्यशः
तो फार दुःखी होऊन ती कर्मे करतो आणि त्यांच्या प्रवासासाठी सर्व काही पुरवतो; तीन ऋणांनी बांधलेला तो नेहमी प्रेमाने त्यांना जेवू घालतो.
यस्माल्लभ्यं भवेत्कांत प्रयच्छति न संशयः । पुत्रो भूत्वा महाप्राज्ञ अनेन विधिना किल
म्हणूनच प्रिय पुत्र मिळतो, यात काहीच शंका नाही; अशा रीतीने खऱ्या अर्थाने ज्ञानी पुत्र होतो.
उदासीनं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे प्रिय सांप्रतम् । उदासीनेन भावेन सदैव परिवर्तते
आता मी तुला उदासीन पुत्राबद्दल सांगतो; तो नेहमीच उदासीन वृत्तीने वागतो.
ददाति नैव गृह्णाति न च कुप्यति तुष्यति । नो वा ददाति संत्यज्य उदासीनो द्विजोत्तम
तो ना देतो, ना घेतो, ना रागावतो, ना आनंदी होतो; किंवा सर्व सोडून दिल्यावर, तो ना देतो ना घेतो, हे द्विजश्रेष्ठा, कारण तो उदासीन असतो.
तवाग्रे कथितं सर्वं पुत्राणां गतिरीदृशी । यथा पुत्रस्तथा भार्या पिता माताथ बांधवाः
पुत्रांची जी स्थिती असते, ती सर्व तुला सांगितली; जसा पुत्र तशीच पत्नी, वडील, आई आणि नातेवाईक असतात.
भृत्याश्चान्ये समाख्याताः पशवस्तुरगास्तथा । गजा महिष्यो दासाश्च ऋणसंबंधिनस्त्वमी
इतर नोकर, गुरे, घोडे, हत्ती, म्हशी, दास आणि कर्जाचे संबंध असलेले हे सर्वही सांगितले आहेत.
गृहीतं न ऋणं तेन आवाभ्यां तु न कस्यचित् । न्यासमेवं न कस्यापि कृतं वै पूर्वजन्मनि
आम्ही दोघांनी कुणाचेही कर्ज घेतलेले नाही; मागच्या जन्मातही कुणाकडून काही ठेव घेतलेले नाही.
धारयावो न कस्यापि ऋणं कांत शृणुष्वहि । न वैरमस्ति केनापि पूर्वजन्मनि वै कृतम्
प्रिय, आपण कुणाचेही कर्ज उचललेले नाही, हे नीट ऐक. मागच्या जन्मातही कुणाशी आपले वैर नव्हते.
आवाभ्यां हि न विप्रेंद्र न त्यक्तं हि तथापते । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ त्यज चिंतामनर्थकीम्
ब्राह्मणश्रेष्ठा, आम्ही दोघांनीही कुणाला सोडले नाही, की कुणी आम्हाला टाकले नाही. हे समजून मन शांत ठेव आणि निरर्थक चिंता सोडून दे.