यो हि विद्वान्भवेत्कांत मूर्खाणां पथमेति हि । मूर्खश्चिंतयते नित्यं कथमर्थं ममैव हि
खरं तर, विद्वान माणूस, प्रिय, मूर्खांच्या वाटेने जात नाही; पण मूर्ख मात्र नेहमीच विचार करत राहतो, 'माझ्यासाठी धन कसं मिळवू?'
सुभार्यामिह विंदामि कथं पुत्रानहं लभे । एवं चिंतयते नित्यं दिवारात्रौ विमोहितः
'इथे मला चांगली पत्नी कशी मिळेल? मला मुले कशी होतील?' — अशा प्रकारे तो दिवस-रात्र मोहाने भरलेला नेहमीच चिंता करत राहतो.
क्षणमेकं प्रपश्येत चिंतामध्ये महत्सुखम् । पुनश्चैतन्यमायाति महादुःखेन पीड्यते
कधी कधी, चिंता करत असतानाही, त्याला क्षणभर मोठं सुख वाटतं; पण पुन्हा भान येतं आणि तो मोठ्या दुःखाने त्रस्त होतो.
मित्राश्च बांधवाः पुत्राः पितृमातृसभृत्यकाः । संबंधिनो भवंत्येव कलत्राणि तथैव च
मित्र, नातेवाईक, मुले, वडील, आई आणि नोकर — हे सगळे आपले संबंधी होतात, आणि पत्नीही त्यातच येते.
सोमशर्मोवाच- संबंधः कीदृशो भद्रे तथा विस्तरतो वद । येन संबंधिनः सर्वे धनपुत्रादिबांधवाः
सोमशर्मण म्हणाले — 'हे शुभे, हे नातं नेमकं कसं आहे, ते सविस्तर सांग, ज्यामुळे धन, मुले आणि इतर नातेवाईक हे सगळे आपले संबंधी होतात.'
सुमनोवाच- ऋणसंबंधिनः केचित्केचिन्न्यासापहारकाः । लाभप्रदा भवंत्येके उदासीनास्तथापरे
सुमन म्हणाले — 'काही जण कर्जामुळे बांधलेले असतात, काही ठेव दिल्यामुळे, काही लाभ देणारे असतात, तर काही अगदी उदासीन असतात.'
भेदैश्चतुर्भिर्जायंते पुत्रमित्रस्त्रियस्तथा । भार्या पिता च माता च भृत्याः स्वजनबांधवाः
या चार प्रकारांमुळेच मुले, मित्र, पत्नी, तसेच पत्नी, वडील, आई, नोकर, आप्त आणि नातेवाईक जन्माला येतात.
स्वेनस्वेन हि जायंते संबंधेन महीतले । न्यासापहारभावेन यस्य येन कृतं भुवि
प्रत्येक जण पृथ्वीवर आपल्या स्वतःच्या नात्याने जन्म घेतो; ठेव दिली किंवा घेतली, जो जे करतो त्यावर हे नाते ठरतं.
न्यासस्वामी भवेत्पुत्रो गुणवान्रूपवान्भुवि । येनैवापह्रतं न्यासं तस्य गेहे न संशयः
ठेव मालक हा या जगात गुणी आणि सुंदर मुलगा होतो; आणि ज्याने ठेव घेतली, त्याच्या घरी — यात काहीच शंका नाही.
न्यासापहरणाद्दुःखं स दत्वा दारुणं गतः । न्यासस्वामी सुपुत्रोभून्न्यासापहारकस्य च
ठेव घेतल्यामुळे झालेल्या दुःखामुळे, तो माणूस दुसऱ्याला मोठं दुःख देऊन निघून जातो; ठेव मालक चांगला मुलगा होतो, आणि ठेव घेणारा देखील.
गुणवान्रूपवांश्चैव सर्वलक्षणसंयुतः । भक्तिं तु दर्शयंस्तस्य पुत्रो भूत्वा दिनेदिने
सर्व गुणांनी आणि सौंदर्याने युक्त, सर्व शुभ चिन्हांनी शोभलेला असा तो, त्या व्यक्तीवर दिवसेंदिवस पुत्र होऊन, त्याच्यावर भक्ती दाखवतो.
प्रियवाङ्मधुरो रोगी बहुस्नेहं विदर्शयन् । स्वीयं द्रव्यं समुद्गृह्य प्रीतिमुत्पाद्य चोत्तमाम्
तो गोड आणि प्रिय बोलतो, जरी आजारी असला तरी खूप प्रेम दाखवतो, आपलं धन घेतो आणि उत्तम आनंद निर्माण करतो.
यथा येन प्रदत्तं स्यान्न्यासस्य हरणात्पुरा । दुःखमेव महाभाग दारुणं प्राणनाशनम्
पूर्वी ज्याने जे दिलं, ते जर कोणीतरी परत घेतलं, तर त्याने फक्त दुःखच मिळतं, हे भाग्यवान, ते दुःख फार भयंकर आणि प्राणघातक असतं.
तादृशं तस्य सौहृद्यात्पुत्रो भूत्वा महागुणैः । अल्पायुषस्तथा भूत्वा मरणं चोपगच्छति
अशा प्रकारे, त्याच्याशी मैत्री म्हणून, मोठ्या गुणांनी युक्त पुत्र होऊन, तो कमी आयुष्य घेऊन जन्मतो आणि मग मृत्यूला सामोरा जातो.
दुःखं दत्वा प्रयात्येवं भूत्वाभूत्वा पुनःपुनः । यदा हा पुत्रपुत्रेति प्रलापं हि करोति सः
तो दुःख देऊन निघून जातो, पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो आणि मरतो; आणि जेव्हा तो 'अरे माझा मुलगा, माझा मुलगा!' असं विलाप करतो.
तदा हास्यं करोत्येव कस्य पुत्रो हि कः पिता । अनेनापहृतं न्यासं मदीयस्योपकारणम्
तेव्हा तो हसतो आणि म्हणतो, 'हा कोणाचा मुलगा, कोण वडील? याने माझ्या फायद्यासाठी ठेवलेला विश्वासघात केला.'
द्रव्यापहरणेनापि न मे प्राणा गताः किल । दुःखेन महता चैव असह्येन च वै पुरा
माझं धन घेतल्यावरही माझा जीव गेला नाही; पण पूर्वी मोठं आणि असह्य दुःख झालं.
तथा दुःखं प्रदत्वाहं द्रव्यमुद्गृह्य चोत्तमम् । गंतास्मि सुभृशं चाद्य कस्याहं सुत ईदृशः
अशा प्रकारे दुःख देऊन, उत्तम धन घेऊन, मी आज फार घाईने निघून जाणार; मी कोणाचा असा मुलगा आहे?
न चैष मे पिता पुत्रः पूर्वमेव न कस्यचित् । पिशाचत्वं मया दत्तमस्यैवेति दुरात्मनः
तो माझा वडील नाही, मी कधीच त्याचा मुलगा नव्हतो, किंवा कुणाचा नव्हतो; मी त्याला पिशाच्चत्व दिलं, असं दुष्टाचं स्वभाव आहे.
एवमुक्त्वा प्रयात्येवं तं प्रहस्य पुनःपुनः । प्रयात्यनेन मार्गेण दुःखं दत्वा सुदारुणम्
असं म्हणून तो पुन्हा पुन्हा हसत निघून जातो; त्या मार्गाने जातो आणि फार भयंकर दुःख देतो.
एवं न्यासं समुद्धर्तुः पुत्राः कांत भवंति वै । संसारे दुःखबहुला दृश्यंते यत्रतत्र च
अशा प्रकारे, प्रिय, विश्वासघात करणारे पुत्र या संसारात सर्वत्र दिसतात, आणि ते दुःखाने भरलेले असतात.
ऋणसंबंधिनः पुत्रान्प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः
आता मी तुझ्यासमोर कर्जाशी संबंधित पुत्रांविषयी सांगणार आहे.
सुमनोवाच- ऋणसंबंधिनं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः । ऋणं यस्य गृहीत्वा यः प्रयाति मरणं किल
सुमन म्हणाली: मी तुझ्यासमोर कर्जाशी संबंधित पुत्राची गोष्ट सांगते—जो कर्ज घेऊन मृत्यूला जातो.
अर्थदाता सुतो भूत्वा भ्राता चाथ पिता प्रिया । मित्ररूपेण वर्त्तेत अतिदुष्टः सदैव सः
तो मुलगा, भाऊ, प्रिय वडील किंवा मित्र म्हणून वागत असला, तरी तो नेहमी फार दुष्ट असतो.
गुणं नैव प्रपश्येत स क्रूरो निष्ठुराकृतिः । जल्पते निष्ठुरं वाक्यं सदैव स्वजनेषु च
तो कधीच गुण पाहत नाही; तो क्रूर आणि कठोर चेहऱ्याचा असतो, आणि नेहमी आपल्या लोकांशी कठोर बोलतो.
मिष्टंमिष्टं समश्नाति भोगान्भुंजति नित्यशः । द्यूतकर्मरतो नित्यं चौरकर्मणि सस्पृहः
तो गोड आणि कडू दोन्ही खातो, नेहमी भोग उपभोगतो, जुगार खेळण्यात रमतो आणि चोरीच्या कामात रस घेतो.
गृहद्रव्यं बलाद्भुंक्ते वार्यमाणः स कुप्यति । पितरं मातरं चैव कुत्सते च दिनेदिने
तो घरचं धन जबरदस्तीने खातो, आणि कोणी थांबवलं तर रागावतो; तो वडील आणि आईला दररोज अपमानित करतो.
द्रावकस्त्रासकश्चैव बहुनिष्ठुरजल्पकः । एवं भुक्त्वाथ तद्द्रव्यं सुखेन परितिष्ठति
तो लुटणारा, भीती दाखवणारा आणि नेहमी कठोर बोलणारा असतो; असं करून ते धन उपभोगून सुखात राहतो.
जातकर्मादिभिर्बाल्ये द्रव्यं गृह्णाति दारुणः । पुनर्विवाहसंबंधान्नानाभेदैरनेकधा
लहानपणी जन्मसंस्कार वगैरे निमित्ताने तो कठोर माणूस संपत्ती घेतो; नंतर पुन्हा लग्नसंबंध आणि वेगवेगळ्या नात्यांमुळे ती संपत्ती अनेक प्रकारांनी वाटली जाते.
एवं संजायते द्रव्यमेवमेतद्ददात्यपि । गृहक्षेत्रादिकं सर्वं ममैव हि न संशयः
अशा रीतीने संपत्ती मिळते आणि तशीच ती दुसऱ्याला दिलीही जाते; घर, शेत वगैरे सर्व काही माझेच आहे, यात काहीच शंका नाही.