न जाने केन पापेन धनहीनोस्मि सुव्रते । तथा पुत्रविहीनश्च एतद्दुःखस्य कारणम्
माझ्या कोणत्या पापामुळे मी धनहीन आहे ते मला माहीत नाही, आणि मी पुत्रहीनही आहे—हेच माझ्या दुःखाचं कारण आहे.
सुमनोवाच- श्रूयतामभिधास्यामि सर्वसंदेहनाशनम् । स्वरूपमुपदेशस्य सर्वविज्ञानदर्शनम्
सुमना म्हणाली: ऐक, मी तुला सर्व शंका दूर करणारी गोष्ट सांगते—खऱ्या उपदेशाचं स्वरूप आणि सर्व ज्ञानाचं दर्शन.
लोभः पापस्य बीजं हि मोहो मूलं च तस्य हि । असत्यं तस्य वै स्कंधो माया शाखा सुविस्तरा
लोभ हा पापाचं बीज आहे, आणि मोह त्याचं मूळ आहे. असत्य हा त्याचा खोड आहे, तर माया या झाडाच्या मोठ्या फांद्या आहेत.
दंभकौटिल्यपत्राणि कुबुद्ध्या पुष्पितः सदा । अनृतं तस्य सौगंधं फलमज्ञानमेव च
दंभ आणि कपट ही त्याची पानं आहेत, ती नेहमी वाईट बुद्धीने फुललेली असतात. असत्याचा त्याला सुगंध आहे, आणि अज्ञान हेच त्याचं फळ आहे.
छद्मपाखंडशौर्येर्ष्याः क्रूराः कूटाश्च पापिनः । पक्षिणो मोहवृक्षस्य मायाशाखा समाश्रिताः
फसवणूक, खोटी शिकवण, बनावट शौर्य आणि मत्सर — हे सगळे क्रूर आणि कपटी पापी, मोहाच्या झाडाच्या मायेमधल्या फांद्यांमध्ये आश्रय घेतात, जणू काही पक्ष्यांसारखे.
अज्ञानं सुफलं तस्य रसोऽधर्मः फलस्य हि । तृष्णोदकेन संवृद्धाऽश्रद्धा तस्य द्रवः प्रिय
अज्ञान हे त्याचं भरपूर फळ आहे, आणि त्या फळाचा स्वाद अधर्म आहे. तृष्णेच्या पाण्याने ते वाढतं, आणि त्याचा रस, प्रिय, हा श्रद्धेचा अभाव आहे.
अधर्मः सुरसस्तस्य उत्कटो मधुरायते । यादृशैश्च फलैश्चैव सुफलो लोभपादपः
अधर्म हा त्याचा गोड आणि आकर्षक स्वाद आहे, जो फारच मधुर वाटतो. अशीच त्याची फळं आहेत, म्हणून लोभाचं झाड खूप फळधार आहे.
अस्यच्छायां समाश्रित्य यो नरः परितुष्यते । फलानि तस्य चाश्नाति सुपक्वानि दिनेदिने
जो मनुष्य या झाडाच्या सावलीत आश्रय घेतो आणि तिथे समाधान मानतो, तो रोज त्याची पिकलेली फळं खातो.
फलानां तु रसेनापि अधर्मेण तु पालितः । स संतुष्टो भवेन्मर्त्यः पतनायाभिगच्छति
त्याच्या फळांचा स्वाद घेत, आणि अधर्माने पोसला गेलेला जो माणूस त्यात समाधान मानतो, तो शेवटी अधःपतनाकडे जातो.
तस्माच्चिंतां परित्यज्य पुमाँल्लोभं न कारयेत् । धनपुत्रकलत्राणां चिंतामेकां न कारयेत्
म्हणून, चिंता सोडून, माणसाने कधीच लोभ करु नये; आणि धन, मुले, किंवा पत्नी यांची सतत काळजी करु नये.
यो हि विद्वान्भवेत्कांत मूर्खाणां पथमेति हि । मूर्खश्चिंतयते नित्यं कथमर्थं ममैव हि
खरं तर, विद्वान माणूस, प्रिय, मूर्खांच्या वाटेने जात नाही; पण मूर्ख मात्र नेहमीच विचार करत राहतो, 'माझ्यासाठी धन कसं मिळवू?'
सुभार्यामिह विंदामि कथं पुत्रानहं लभे । एवं चिंतयते नित्यं दिवारात्रौ विमोहितः
'इथे मला चांगली पत्नी कशी मिळेल? मला मुले कशी होतील?' — अशा प्रकारे तो दिवस-रात्र मोहाने भरलेला नेहमीच चिंता करत राहतो.
क्षणमेकं प्रपश्येत चिंतामध्ये महत्सुखम् । पुनश्चैतन्यमायाति महादुःखेन पीड्यते
कधी कधी, चिंता करत असतानाही, त्याला क्षणभर मोठं सुख वाटतं; पण पुन्हा भान येतं आणि तो मोठ्या दुःखाने त्रस्त होतो.
मित्राश्च बांधवाः पुत्राः पितृमातृसभृत्यकाः । संबंधिनो भवंत्येव कलत्राणि तथैव च
मित्र, नातेवाईक, मुले, वडील, आई आणि नोकर — हे सगळे आपले संबंधी होतात, आणि पत्नीही त्यातच येते.
सोमशर्मोवाच- संबंधः कीदृशो भद्रे तथा विस्तरतो वद । येन संबंधिनः सर्वे धनपुत्रादिबांधवाः
सोमशर्मण म्हणाले — 'हे शुभे, हे नातं नेमकं कसं आहे, ते सविस्तर सांग, ज्यामुळे धन, मुले आणि इतर नातेवाईक हे सगळे आपले संबंधी होतात.'
सुमनोवाच- ऋणसंबंधिनः केचित्केचिन्न्यासापहारकाः । लाभप्रदा भवंत्येके उदासीनास्तथापरे
सुमन म्हणाले — 'काही जण कर्जामुळे बांधलेले असतात, काही ठेव दिल्यामुळे, काही लाभ देणारे असतात, तर काही अगदी उदासीन असतात.'
भेदैश्चतुर्भिर्जायंते पुत्रमित्रस्त्रियस्तथा । भार्या पिता च माता च भृत्याः स्वजनबांधवाः
या चार प्रकारांमुळेच मुले, मित्र, पत्नी, तसेच पत्नी, वडील, आई, नोकर, आप्त आणि नातेवाईक जन्माला येतात.
स्वेनस्वेन हि जायंते संबंधेन महीतले । न्यासापहारभावेन यस्य येन कृतं भुवि
प्रत्येक जण पृथ्वीवर आपल्या स्वतःच्या नात्याने जन्म घेतो; ठेव दिली किंवा घेतली, जो जे करतो त्यावर हे नाते ठरतं.
न्यासस्वामी भवेत्पुत्रो गुणवान्रूपवान्भुवि । येनैवापह्रतं न्यासं तस्य गेहे न संशयः
ठेव मालक हा या जगात गुणी आणि सुंदर मुलगा होतो; आणि ज्याने ठेव घेतली, त्याच्या घरी — यात काहीच शंका नाही.
न्यासापहरणाद्दुःखं स दत्वा दारुणं गतः । न्यासस्वामी सुपुत्रोभून्न्यासापहारकस्य च
ठेव घेतल्यामुळे झालेल्या दुःखामुळे, तो माणूस दुसऱ्याला मोठं दुःख देऊन निघून जातो; ठेव मालक चांगला मुलगा होतो, आणि ठेव घेणारा देखील.
गुणवान्रूपवांश्चैव सर्वलक्षणसंयुतः । भक्तिं तु दर्शयंस्तस्य पुत्रो भूत्वा दिनेदिने
सर्व गुणांनी आणि सौंदर्याने युक्त, सर्व शुभ चिन्हांनी शोभलेला असा तो, त्या व्यक्तीवर दिवसेंदिवस पुत्र होऊन, त्याच्यावर भक्ती दाखवतो.
प्रियवाङ्मधुरो रोगी बहुस्नेहं विदर्शयन् । स्वीयं द्रव्यं समुद्गृह्य प्रीतिमुत्पाद्य चोत्तमाम्
तो गोड आणि प्रिय बोलतो, जरी आजारी असला तरी खूप प्रेम दाखवतो, आपलं धन घेतो आणि उत्तम आनंद निर्माण करतो.
यथा येन प्रदत्तं स्यान्न्यासस्य हरणात्पुरा । दुःखमेव महाभाग दारुणं प्राणनाशनम्
पूर्वी ज्याने जे दिलं, ते जर कोणीतरी परत घेतलं, तर त्याने फक्त दुःखच मिळतं, हे भाग्यवान, ते दुःख फार भयंकर आणि प्राणघातक असतं.
तादृशं तस्य सौहृद्यात्पुत्रो भूत्वा महागुणैः । अल्पायुषस्तथा भूत्वा मरणं चोपगच्छति
अशा प्रकारे, त्याच्याशी मैत्री म्हणून, मोठ्या गुणांनी युक्त पुत्र होऊन, तो कमी आयुष्य घेऊन जन्मतो आणि मग मृत्यूला सामोरा जातो.
दुःखं दत्वा प्रयात्येवं भूत्वाभूत्वा पुनःपुनः । यदा हा पुत्रपुत्रेति प्रलापं हि करोति सः
तो दुःख देऊन निघून जातो, पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो आणि मरतो; आणि जेव्हा तो 'अरे माझा मुलगा, माझा मुलगा!' असं विलाप करतो.
तदा हास्यं करोत्येव कस्य पुत्रो हि कः पिता । अनेनापहृतं न्यासं मदीयस्योपकारणम्
तेव्हा तो हसतो आणि म्हणतो, 'हा कोणाचा मुलगा, कोण वडील? याने माझ्या फायद्यासाठी ठेवलेला विश्वासघात केला.'
द्रव्यापहरणेनापि न मे प्राणा गताः किल । दुःखेन महता चैव असह्येन च वै पुरा
माझं धन घेतल्यावरही माझा जीव गेला नाही; पण पूर्वी मोठं आणि असह्य दुःख झालं.
तथा दुःखं प्रदत्वाहं द्रव्यमुद्गृह्य चोत्तमम् । गंतास्मि सुभृशं चाद्य कस्याहं सुत ईदृशः
अशा प्रकारे दुःख देऊन, उत्तम धन घेऊन, मी आज फार घाईने निघून जाणार; मी कोणाचा असा मुलगा आहे?
न चैष मे पिता पुत्रः पूर्वमेव न कस्यचित् । पिशाचत्वं मया दत्तमस्यैवेति दुरात्मनः
तो माझा वडील नाही, मी कधीच त्याचा मुलगा नव्हतो, किंवा कुणाचा नव्हतो; मी त्याला पिशाच्चत्व दिलं, असं दुष्टाचं स्वभाव आहे.
एवमुक्त्वा प्रयात्येवं तं प्रहस्य पुनःपुनः । प्रयात्यनेन मार्गेण दुःखं दत्वा सुदारुणम्
असं म्हणून तो पुन्हा पुन्हा हसत निघून जातो; त्या मार्गाने जातो आणि फार भयंकर दुःख देतो.