चरितं पावनं दिव्यं वैष्णवं श्रेयआवहम् । भवतामग्रतः सर्वं विष्णोश्चैव प्रसादतः
मी तुमच्यासमोर श्रीविष्णूच्या कृपेने हे पावन, दिव्य, वैष्णव आणि मंगलकारी चरित्र सांगतो.
पूर्वकल्पे महाभागाः सुक्षेत्रे पापनाशने । रेवातीरे सुपुण्ये च तीर्थे वामनसंज्ञके
पूर्वीच्या कल्पात, हे पुण्यवानहो, पापाचा नाश करणाऱ्या पवित्र स्थळी, रेवाच्या तीरावर, वामन नावाच्या तीर्थात हे घडलं.
कौशिकस्य कुले जातः सोमशर्मा द्विजोत्तमः । स तु पुत्रविहीनस्तु बहुदुःखसमन्वितः
कौशिक कुळात जन्मलेला सोमशर्मा हा श्रेष्ठ ब्राह्मण होता; पण त्याला मूल नव्हतं आणि तो अनेक दुःखांनी ग्रासलेला होता.
दारिद्रेण स दुःखेन सर्वदैवप्रपीडितः । पुत्रोपायं धनस्यापि दिवारात्रौ प्रचिंतयेत्
दारिद्र्य आणि दुःख यामुळे तो नेहमीच त्रस्त असे; दिवस-रात्र तो मूल आणि संपत्ती मिळवण्याचा उपाय विचारत बसे.
एकदा तु प्रिया तस्य सुमना नाम सुव्रता । भर्तारं चिंतयोपेतमधोमुखमलक्षयत्
एकदा त्याची प्रिय पत्नी सुमना, जी सद्गुणी आणि पतीव्रता होती, तिने पतीला विचारात गुंतलेला आणि खाली मान घातलेला पाहिला.
समालोक्य तदा कांतं तमुवाच तपस्विनी । दुःखजालैरसंख्यैस्तु तव चित्तं प्रधर्षितम्
त्यावेळी तिने आपल्या प्रिय पतीकडे पाहून सांगितलं: असंख्य दुःखांच्या जाळ्यात तुझं मन अडकून पडलं आहे.
व्यामोहेन प्रमूढोसि त्यज चिंतां महामते । मम दुःखं समाचक्ष्व स्वस्थो भव सुखं व्रज
तू गोंधळून गेला आहेस; हे बुद्धिमान, चिंता सोड. मला तुझं दुःख सांग, मन शांत कर आणि सुखात रहा.
नास्ति चिंतासमं दुःखं कायशोषणमेव हि । यश्चिंतां त्यज्य वर्तेत स सुखेन प्रमोदते
चिंतेसारखं दुःख नाही, कारण ती शरीराला क्षीण करते; जो चिंता सोडून जगतो तो खऱ्या अर्थाने सुखी आणि आनंदी असतो.
चिंतायाः कारणं विप्र कथयस्व ममाग्रतः । प्रियावाक्यं समाकर्ण्य सोमशर्माब्रवीत्प्रियाम्
हे ब्राह्मण, तुझ्या चिंतेचं कारण मला सांग. तिचे प्रेमळ शब्द ऐकून सोमशर्म्याने आपल्या पत्नीला उत्तर दिलं.
सोमशर्मोवाच-। इच्छया चिंतितं भद्रे चिंता दुःखस्य कारणम् । तत्सर्वं तु प्रवक्ष्यामि श्रुत्वा चैवावधार्यताम्
सोमशर्मा म्हणाला: हे सुभगे, इच्छेमुळे मी चिंता करतो, आणि चिंता हेच दुःखाचं मूळ आहे. मी तुला सगळं सांगतो, नीट ऐक आणि समजून घे.
न जाने केन पापेन धनहीनोस्मि सुव्रते । तथा पुत्रविहीनश्च एतद्दुःखस्य कारणम्
माझ्या कोणत्या पापामुळे मी धनहीन आहे ते मला माहीत नाही, आणि मी पुत्रहीनही आहे—हेच माझ्या दुःखाचं कारण आहे.
सुमनोवाच- श्रूयतामभिधास्यामि सर्वसंदेहनाशनम् । स्वरूपमुपदेशस्य सर्वविज्ञानदर्शनम्
सुमना म्हणाली: ऐक, मी तुला सर्व शंका दूर करणारी गोष्ट सांगते—खऱ्या उपदेशाचं स्वरूप आणि सर्व ज्ञानाचं दर्शन.
लोभः पापस्य बीजं हि मोहो मूलं च तस्य हि । असत्यं तस्य वै स्कंधो माया शाखा सुविस्तरा
लोभ हा पापाचं बीज आहे, आणि मोह त्याचं मूळ आहे. असत्य हा त्याचा खोड आहे, तर माया या झाडाच्या मोठ्या फांद्या आहेत.
दंभकौटिल्यपत्राणि कुबुद्ध्या पुष्पितः सदा । अनृतं तस्य सौगंधं फलमज्ञानमेव च
दंभ आणि कपट ही त्याची पानं आहेत, ती नेहमी वाईट बुद्धीने फुललेली असतात. असत्याचा त्याला सुगंध आहे, आणि अज्ञान हेच त्याचं फळ आहे.
छद्मपाखंडशौर्येर्ष्याः क्रूराः कूटाश्च पापिनः । पक्षिणो मोहवृक्षस्य मायाशाखा समाश्रिताः
फसवणूक, खोटी शिकवण, बनावट शौर्य आणि मत्सर — हे सगळे क्रूर आणि कपटी पापी, मोहाच्या झाडाच्या मायेमधल्या फांद्यांमध्ये आश्रय घेतात, जणू काही पक्ष्यांसारखे.
अज्ञानं सुफलं तस्य रसोऽधर्मः फलस्य हि । तृष्णोदकेन संवृद्धाऽश्रद्धा तस्य द्रवः प्रिय
अज्ञान हे त्याचं भरपूर फळ आहे, आणि त्या फळाचा स्वाद अधर्म आहे. तृष्णेच्या पाण्याने ते वाढतं, आणि त्याचा रस, प्रिय, हा श्रद्धेचा अभाव आहे.
अधर्मः सुरसस्तस्य उत्कटो मधुरायते । यादृशैश्च फलैश्चैव सुफलो लोभपादपः
अधर्म हा त्याचा गोड आणि आकर्षक स्वाद आहे, जो फारच मधुर वाटतो. अशीच त्याची फळं आहेत, म्हणून लोभाचं झाड खूप फळधार आहे.
अस्यच्छायां समाश्रित्य यो नरः परितुष्यते । फलानि तस्य चाश्नाति सुपक्वानि दिनेदिने
जो मनुष्य या झाडाच्या सावलीत आश्रय घेतो आणि तिथे समाधान मानतो, तो रोज त्याची पिकलेली फळं खातो.
फलानां तु रसेनापि अधर्मेण तु पालितः । स संतुष्टो भवेन्मर्त्यः पतनायाभिगच्छति
त्याच्या फळांचा स्वाद घेत, आणि अधर्माने पोसला गेलेला जो माणूस त्यात समाधान मानतो, तो शेवटी अधःपतनाकडे जातो.
तस्माच्चिंतां परित्यज्य पुमाँल्लोभं न कारयेत् । धनपुत्रकलत्राणां चिंतामेकां न कारयेत्
म्हणून, चिंता सोडून, माणसाने कधीच लोभ करु नये; आणि धन, मुले, किंवा पत्नी यांची सतत काळजी करु नये.
यो हि विद्वान्भवेत्कांत मूर्खाणां पथमेति हि । मूर्खश्चिंतयते नित्यं कथमर्थं ममैव हि
खरं तर, विद्वान माणूस, प्रिय, मूर्खांच्या वाटेने जात नाही; पण मूर्ख मात्र नेहमीच विचार करत राहतो, 'माझ्यासाठी धन कसं मिळवू?'
सुभार्यामिह विंदामि कथं पुत्रानहं लभे । एवं चिंतयते नित्यं दिवारात्रौ विमोहितः
'इथे मला चांगली पत्नी कशी मिळेल? मला मुले कशी होतील?' — अशा प्रकारे तो दिवस-रात्र मोहाने भरलेला नेहमीच चिंता करत राहतो.
क्षणमेकं प्रपश्येत चिंतामध्ये महत्सुखम् । पुनश्चैतन्यमायाति महादुःखेन पीड्यते
कधी कधी, चिंता करत असतानाही, त्याला क्षणभर मोठं सुख वाटतं; पण पुन्हा भान येतं आणि तो मोठ्या दुःखाने त्रस्त होतो.
मित्राश्च बांधवाः पुत्राः पितृमातृसभृत्यकाः । संबंधिनो भवंत्येव कलत्राणि तथैव च
मित्र, नातेवाईक, मुले, वडील, आई आणि नोकर — हे सगळे आपले संबंधी होतात, आणि पत्नीही त्यातच येते.
सोमशर्मोवाच- संबंधः कीदृशो भद्रे तथा विस्तरतो वद । येन संबंधिनः सर्वे धनपुत्रादिबांधवाः
सोमशर्मण म्हणाले — 'हे शुभे, हे नातं नेमकं कसं आहे, ते सविस्तर सांग, ज्यामुळे धन, मुले आणि इतर नातेवाईक हे सगळे आपले संबंधी होतात.'
सुमनोवाच- ऋणसंबंधिनः केचित्केचिन्न्यासापहारकाः । लाभप्रदा भवंत्येके उदासीनास्तथापरे
सुमन म्हणाले — 'काही जण कर्जामुळे बांधलेले असतात, काही ठेव दिल्यामुळे, काही लाभ देणारे असतात, तर काही अगदी उदासीन असतात.'
भेदैश्चतुर्भिर्जायंते पुत्रमित्रस्त्रियस्तथा । भार्या पिता च माता च भृत्याः स्वजनबांधवाः
या चार प्रकारांमुळेच मुले, मित्र, पत्नी, तसेच पत्नी, वडील, आई, नोकर, आप्त आणि नातेवाईक जन्माला येतात.
स्वेनस्वेन हि जायंते संबंधेन महीतले । न्यासापहारभावेन यस्य येन कृतं भुवि
प्रत्येक जण पृथ्वीवर आपल्या स्वतःच्या नात्याने जन्म घेतो; ठेव दिली किंवा घेतली, जो जे करतो त्यावर हे नाते ठरतं.
न्यासस्वामी भवेत्पुत्रो गुणवान्रूपवान्भुवि । येनैवापह्रतं न्यासं तस्य गेहे न संशयः
ठेव मालक हा या जगात गुणी आणि सुंदर मुलगा होतो; आणि ज्याने ठेव घेतली, त्याच्या घरी — यात काहीच शंका नाही.
न्यासापहरणाद्दुःखं स दत्वा दारुणं गतः । न्यासस्वामी सुपुत्रोभून्न्यासापहारकस्य च
ठेव घेतल्यामुळे झालेल्या दुःखामुळे, तो माणूस दुसऱ्याला मोठं दुःख देऊन निघून जातो; ठेव मालक चांगला मुलगा होतो, आणि ठेव घेणारा देखील.